चिंचोक्यांची कमाल; भारतीय विद्यार्थ्यांची धमाल
भारताच्या तीन विद्यार्थ्यांना ‘द अर्थ प्राइज’ या जागतिक पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचे संशोधन संपूर्ण जगासाठीच अत्यंत महत्वाचे आहे. काय आहे ते?
भावेश ब्राह्मणकर
पाण्याची स्वच्छता ही मानवाच्या
अस्तित्वाशी जोडलेली मूलभूत गरज आहे. मात्र आधुनिक जीवनशैलीने या पाण्यासमोर एक
नवे आणि अदृश्य संकट उभे केले आहे. ते म्हणजे मायक्रोप्लास्टिकचे. प्लास्टिकच्या
मोठ्या वस्तूंचे विघटन, कृत्रिम वस्त्रे, औद्योगिक प्रक्रिया आणि दैनंदिन वापरातून निर्माण होणारे अतिसूक्ष्म
प्लास्टिकचे कण पाण्यात मिसळतात. आकाराने अत्यंत लहान असल्याने हे कण पारंपरिक
पद्धतीने वेगळे करणे अनेकदा अवघड आणि खर्चिक ठरते. या जागतिक समस्येवर सोळा
वर्षांच्या तीन भारतीय विद्यार्थ्यांनी चक्क चिंचेच्या टाकाऊ बियांपासून (चिंचोकी)
उपाय शोधण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यांच्या ‘प्लास-स्टिक’ या संकल्पनेला २०२६
च्या ‘द अर्थ प्राइज’चा जागतिक पुरस्कार मिळाला असून, ही कामगिरी
भारतातील विद्यार्थी संशोधनासाठी महत्त्वाचा टप्पा ठरली आहे.
विवान छावछरिया, अरियाना अग्रवाल
आणि अव्याना मेहता या तिघांनी मिळून ‘प्लास-स्टिक’ विकसित केले. पिण्याच्या
पाण्याच्या उपलब्धतेविषयी आणि ग्रामीण भागातील पाणी साठवणुकीच्या परिस्थितीविषयी
निर्माण झालेल्या प्रश्नातून या प्रकल्पाची सुरुवात झाली. अत्याधुनिक जलशुद्धीकरण
यंत्रणा उपलब्ध नसलेल्या ठिकाणीही वापरता येईल, अशी स्वस्त, सोपी आणि
पर्यावरणपूरक पद्धत विकसित करण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. त्यातून रोजच्या जीवनात
सहज उपलब्ध असलेल्या चिंचेच्या बियांनी त्यांचे लक्ष वेधून घेतले.
भारतीय घरांमध्ये आणि खाद्यप्रक्रियेत
मोठ्या प्रमाणात वापरल्या जाणाऱ्या चिंचेचा उरलेला भाग असलेल्या चिंचोक्या अनेकदा थेट
कचऱ्यात जातात. विद्यार्थ्यांनी याच टाकाऊ घटकाकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले.
चिंचेच्या बियांपासून तयार केलेल्या जैवविघटनशील पावडरचा वापर पाण्यातील सूक्ष्म
प्लास्टिक कणांना एकत्र आणण्यासाठी करता येतो, असे त्यांच्या प्रयोगातून दिसून आले.
मायक्रोप्लास्टिकचे स्वतंत्र कण अतिशय
लहान असल्याने त्यांना पकडणे कठीण असते. परंतु प्लास-स्टिकमधील पदार्थ या कणांशी
परस्परसंवाद साधून त्यांना मोठ्या गुठळ्यांमध्ये एकत्र आणण्याचा प्रयत्न करतो.
त्यानंतर या गुठळ्या चुंबकाच्या साहाय्याने पाण्यापासून वेगळ्या करता येतात, अशी या
प्रकल्पाची संकल्पना आहे. त्यामुळे विजेवर चालणारी गुंतागुंतीची यंत्रणा किंवा
मोठ्या प्रमाणावर फिल्टरिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर आवश्यक नसल्याचा दावा या
विद्यार्थ्यांनी केला आहे.
यातील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे
‘कचऱ्यातून संसाधन’ ही संकल्पना. एका बाजूला पाण्यातील प्लास्टिक प्रदूषण कमी
करण्याचा प्रयत्न आणि दुसऱ्या बाजूला कृषी किंवा खाद्यप्रक्रियेतील टाकाऊ घटकाचा
पुनर्वापर—अशा दोन पर्यावरणीय प्रश्नांना एकाच वेळी भिडण्याचा प्रयत्न या
प्रयोगातून झाला आहे.
प्लास्टिक प्रदूषणाची चर्चा झाली की
आपल्या डोळ्यांसमोर बाटल्या, पिशव्या, पॅकेजिंग किंवा समुद्रकिनाऱ्यावर साचलेला कचरा येतो. मात्र
प्लास्टिकचे आणखी एक धोकादायक रूप डोळ्यांना दिसत नाही. मोठ्या प्लास्टिक वस्तूंचे
तुकडे होत गेल्यानंतर तयार होणारे अतिसूक्ष्म कण म्हणजे मायक्रोप्लास्टिक. हे कण
नद्या, तलाव, समुद्र आणि इतर
जलस्रोतांमध्ये पोहोचू शकतात. याच अदृश्यतेमुळे समस्या अधिक गंभीर होते. पाण्यातील
प्लास्टिकचे कण सहज दिसत नाहीत आणि त्यांना वेगळे करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या
काही पारंपरिक तंत्रज्ञानात महागडी उपकरणे, फिल्टर, ऊर्जा किंवा प्रशिक्षित मनुष्यबळ
आवश्यक असू शकते. त्यामुळे कमी साधनसुविधा असलेल्या भागांसाठी कमी खर्चातील पर्याय
शोधणे महत्त्वाचे ठरते. प्लास-स्टिकची संकल्पना याच गरजेतून पुढे आली आहे.
या प्रकल्पाचे आणखी एक वैशिष्ट्य
म्हणजे त्याची सुरुवात शाळेतील प्रकल्पातून झाली. पर्यावरणीय समस्या समजून घेऊन
त्यावर प्रत्यक्ष प्रयोगातून उपाय शोधण्याची विद्यार्थ्यांची उत्सुकता त्यामागे
होती. पुढे या कल्पनेला संशोधनात्मक दिशा मिळाली आणि आयआयटी गुवाहाटी येथील
संशोधकांचे सहकार्यही मिळाले. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या संकल्पनेची
पुढील चाचणी आणि विकास करण्याची संधी मिळाली.
प्लास-स्टिक या प्रकल्पाला ‘द अर्थ
प्राइज’मध्ये आशियाई स्तरावर यश मिळाले आणि त्यानंतर विवान, अरियाना आणि
अव्याना हे या पुरस्काराचे जागतिक विजेते ठरले. या स्पर्धेत पर्यावरणीय समस्यांवर
काम करणाऱ्या १३ ते १९ वयोगटातील तरुणांना प्रोत्साहन दिले जाते. सुमारे २३ हजार व्यक्तींच्या
सार्वजनिक मतदानानंतर भारतीय विद्यार्थ्यांची निवड जागतिक विजेते म्हणून झाली. या
पुरस्कारात भारतातून प्रथमच जागतिक विजेतेपद मिळाल्याचे ‘द अर्थ प्राइज’ने नमूद केले आहे. ही केवळ तीन विद्यार्थ्यांची वैयक्तिक कामगिरी
नाही. भारतातील शाळांमध्ये विज्ञान शिकवण्याची पद्धत प्रयोग, समस्या-निराकरण
आणि स्थानिक संसाधनांच्या वापराशी जोडली तर त्यातून जागतिक दर्जाच्या कल्पना
जन्माला येऊ शकतात, याचे हे उदाहरण आहे.
जलशुद्धीकरणाच्या क्षेत्रात विविध
प्रकारची फिल्टर, मेम्ब्रेन, रसायने आणि ऊर्जा-आधारित यंत्रणा वापरल्या जातात. त्यांचे स्वतःचे
फायदे आहेत; मात्र
प्रत्येक गावात किंवा दुर्गम भागात अशी यंत्रणा उपलब्ध असेलच असे नाही.
प्लास-स्टिकची संकल्पना यापेक्षा वेगळी आहे. प्रदूषक कणांना थेट पकडण्याऐवजी प्रथम
त्यांना एकत्र आणून मोठ्या गटात रूपांतरित करणे आणि नंतर ते वेगळे करणे, हा त्यामागचा
मूलभूत विचार आहे. यामुळे ही पद्धत भविष्यात कमी खर्चातील, विजेची गरज कमी असलेली किंवा स्थानिक
पातळीवर वापरता येणारी प्रणाली बनू शकते, अशी शक्यता निर्माण होते. विशेषतः
ग्रामीण भाग, आपत्तीग्रस्त
क्षेत्रे किंवा अत्याधुनिक जलशुद्धीकरण सुविधा नसलेल्या समुदायांसाठी अशा
तंत्रज्ञानाचा विचार होऊ शकतो.
मात्र येथे एक महत्त्वाची वैज्ञानिक
सावधगिरी आवश्यक आहे. प्लास-स्टिकला पुरस्कार मिळाला असला तरी ही पद्धत सध्या
विकसित होण्याच्या टप्प्यात आहे. मोठ्या प्रमाणावर प्रत्यक्ष जलस्रोतांमध्ये तिची
कार्यक्षमता, सुरक्षितता, खर्च, विविध
प्रकारच्या मायक्रोप्लास्टिकवर परिणाम, पाण्यातील इतर घटकांशी होणारी
अभिक्रिया आणि वापरानंतर निर्माण होणाऱ्या अवशेषांचे व्यवस्थापन याबाबत व्यापक
चाचण्या आवश्यक आहेत. त्यामुळे या प्रयोगाकडे सध्या ‘संभाव्य उपाय’ म्हणून पाहणे
अधिक योग्य ठरेल; विद्यमान जलशुद्धीकरण तंत्रज्ञानाचा पूर्ण पर्याय म्हणून नव्हे.
या प्रयोगाची खरी ताकद कदाचित
चिंचोक्यांच्या रासायनिक गुणधर्मांपेक्षा विद्यार्थ्यांच्या विचारपद्धतीत आहे.
पर्यावरणीय समस्या पाहताना ‘यासाठी आणखी एक महागडी यंत्रणा तयार करावी लागेल’ असा
विचार करण्याऐवजी ‘आपल्या आजूबाजूला उपलब्ध असलेल्या वस्तूंमधून काही उपाय मिळू
शकतो का?’ असा प्रश्न
त्यांनी विचारला. भारतासारख्या जैवविविधता आणि कृषी-संपन्न देशात अशा विचाराला मोठी
संधी आहे. शेतीतील अवशेष, फळांच्या बिया, नारळाचे तंतू, भाताच्या तुसापासून ते विविध वनस्पतीजन्य पदार्थांपर्यंत अनेक घटकांवर
जगभर संशोधन सुरू आहे. कचऱ्याचे रूपांतर मूल्यवान संसाधनात करणे हीच भविष्यातील
परिपत्र अर्थव्यवस्थेची महत्त्वाची दिशा आहे. प्लास-स्टिक त्यामुळे केवळ
मायक्रोप्लास्टिक काढण्याचा प्रयोग राहत नाही; तो ‘कचऱ्याकडे पाहण्याची दृष्टी’
बदलण्याचा संदेशही देतो.
पुरस्कार मिळणे हा कोणत्याही
संशोधनाचा शेवट नसतो; उलट तो पुढच्या प्रवासाची सुरुवात असते. प्लास-स्टिकसमोरही आता अशीच
मोठी आव्हाने आहेत. प्रयोगशाळेतील यश प्रत्यक्ष गावातील पाण्याच्या टाकीपर्यंत
पोहोचवायचे असेल तर मोठ्या प्रमाणावर चाचण्या, वैज्ञानिक प्रमाणीकरण, सुरक्षिततेचे
परीक्षण, उत्पादन खर्चाचे
मूल्यमापन आणि वापरानंतरच्या कचऱ्याचे व्यवस्थापन आवश्यक ठरेल. तंत्रज्ञान प्रभावी
असण्याबरोबरच ते वापरण्यास सोपे, सुरक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
विशेषतः पिण्याच्या पाण्याशी संबंधित कोणत्याही तंत्रज्ञानासाठी कठोर वैज्ञानिक
पडताळणी अनिवार्य आहे.
तरीही तीन किशोरवयीन भारतीय
विद्यार्थ्यांनी जगाचे लक्ष वेधून घेणे ही बाब स्वतःमध्ये प्रेरणादायी आहे.
चिंचेची साधी बी, जी कदाचित रोजच्या स्वयंपाकघरातील कचऱ्यात जाणार होती, त्यातून जागतिक
पर्यावरणीय समस्येवर उपाय शोधण्याची कल्पना जन्माला आली. ही कल्पना यशस्वीपणे
तंत्रज्ञानात रूपांतरित झाली तर त्याचा परिणाम मोठा असू शकतो.
आज जग मायक्रोप्लास्टिकच्या
महासंकटाकडे गांभीर्याने पाहत आहे. अशा वेळी समाधानाचा मार्ग नेहमीच अत्याधुनिक
प्रयोगशाळेतून किंवा कोट्यवधींच्या यंत्रणेतूनच मिळेल असे नाही. कधी कधी तो आपल्या
अंगणात पडलेल्या एका साध्या चिंचेच्या बीमध्येही दडलेला असू शकतो. विवान, अरियाना आणि
अव्याना यांनी जगाला हाच आशावादी संदेश दिला आहे. पर्यावरणाच्या मोठ्या समस्यांवर
उपाय शोधण्यासाठी मोठे होण्याची गरज नाही; मोठा विचार करण्याची गरज आहे.
--
संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक.
तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348
--
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा
--
Please Follow me on :
WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc
Facebook - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar
X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma
Instagram - https://www.instagram.com/bhavbrahma
Blog - https://bhavbrahma.blogspot.com/
WhatsApp Channel - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v
--
#The #Earth #Prize # Vivaan
#Chhawchharia #Ariana #Agarwal #Avyana #Mehta #Geneva #Environment #Sustainability
#Competition #Teenagers # Tamarind #Seed #Plasstick #Winner
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा