खळाळत्या नद्यांची खरी कहाणी (सामना उत्सव पुरवणी विशेष)
जगाच्या पाठीवर काही अशाही नद्या आहेत, ज्या एकेकाळी पूर्णपणे मृतप्राय झाल्या होत्या; परंतु समाज, शासन आणि निसर्गाच्या एकत्रित प्रयत्नातून त्या आज पुन्हा नवसंजीवनी मिळवून खळाळून वाहत आहेत.
भावेश ब्राह्मणकर
नद्या या केवळ पाण्याचे स्रोत नसून
मानवी संस्कृती, इतिहास
आणि समृद्धीच्या वाहिन्या आहेत. मात्र, गेल्या काही दशकांत अनिर्बंध शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, प्रदूषण आणि
धरणांचे अयोग्य नियोजन यांमुळे जगभरातील नद्या मृत्यूच्या दारात पोहोचल्या आहेत.
भारतातील गंगा, यमुना
या राष्ट्रीय नद्यांपासून ते महाराष्ट्रातील गोदावरी, कृष्णा आणि
मिठीसारख्या नद्यांपर्यंत सर्वच नद्या आज श्वास घेण्यासाठी धडपडत आहेत. या
पार्श्वभूमीवर,
जपानची योडो, अमेरिकेची
एल्व्हा, नेदरलँड्सची
डोमेल आणि फ्रान्सची लोअर नदी यांचे पुनरुज्जीवन केवळ पर्यावरण रक्षणाचे प्रकल्प
नसून, मानवी
इच्छाशक्ती आणि शाश्वत विकासाचे जागतिक दीपस्तंभ आहेत.
लोकसहभागाचे मूर्तिमंत उदाहरण: जपानची
योडो नदी
विसाव्या शतकात जपानने जेव्हा औद्योगिकीकरणाची
घोडदौड सुरू केली, तेव्हा त्याचा पहिला फटका तिथल्या नद्यांना बसला. योडो नदी याचे
सर्वात मोठे बळी ठरली. कारखान्यांचे विषारी रसायनयुक्त सांडपाणी, शहरातील कचरा
आणि प्रक्रिया न केलेले मैलापाणी यामुळे योडो नदीचे रूपांतर एका मृत नाल्यात झाले
होते. नदीची जैवविविधता नष्ट झाली होती आणि पाण्याचा वास शहरात पसरू लागला होता.
जपानी प्रशासनाच्या लक्षात आले की, केवळ कायदे करून किंवा कोट्यवधी रुपये
खर्च करून नदी स्वच्छ होणार नाही. त्यासाठी त्यांनी लोकसहभाग हे अस्त्र उपसले.
सर्वप्रथम सांडपाणी प्रक्रिया
केंद्रांचे (STP) आधुनिकीकरण केले, पण खरी क्रांती घडवली ती स्थानिक नागरिकांनी. शाळा, महाविद्यालये, स्थानिक
स्वयंसेवी संस्था आणि सामान्य नागरिक एकत्र आले. नदी स्वच्छतेच्या मोहिमा केवळ एक
दिवसाचे सोहळे न राहता, ती एक चळवळ बनली. नदीकाठच्या हरित पट्ट्यांची निर्मिती नागरिकांनी
स्वतः श्रमदानातून केली. आज योडो नदीचे पाणी केवळ पिण्यायोग्य झाले आहे असे नाही, तर ती नौकाविहार, जलपर्यटन आणि
पर्यावरण शिक्षणाचे एक मोठे आंतरराष्ट्रीय केंद्र बनली आहे. शासन आणि समाज एकत्र
आल्यास काय चमत्कार घडू शकतो, याचे योडो हे जागतिक मॉडेल आहे.
धरणांचे पाश तोडून निसर्गाला मुक्ती:
अमेरिकेची एल्व्हा नदी
मानवाने आपल्या विकासाच्या गरजेसाठी नद्यांवर
प्रचंड धरणे बांधली. धरणांमुळे वीज आणि पाणी मिळाले खरे, पण नदीची
नैसर्गिक परिसंस्था उद्ध्वस्त झाली. अमेरिकेच्या वॉशिंग्टन राज्यातील एल्व्हा नदीवर
सुमारे शतकापूर्वी दोन मोठी धरणे बांधण्यात आली होती. त्यामुळे नदीचा नैसर्गिक
प्रवाह थांबला आणि सर्वात मोठा फटका बसला तो सॅल्मन माशांना. सॅल्मन मासे
प्रजननासाठी समुद्रातून नदीच्या उगमस्थानाकडे स्थलांतर करतात. धरणांच्या
भिंतींमुळे हा मार्ग बंद झाला आणि सॅल्मनची प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आली.
परिणामी, सॅल्मनवर
अवलंबून असणारे गरुड, अस्वल आणि ऊद मांजर यांसारखे वन्यजीवही परिसरातून गायब झाले.
२०११ मध्ये अमेरिकेने एक ऐतिहासिक आणि
धाडसी निर्णय घेतला. निसर्गाला त्याचा हक्क परत देण्यासाठी २०११ ते २०१४ या काळात
ही दोन्ही धरणे पूर्णपणे पाडण्यात आली. हा जगातील सर्वात मोठा धरण निर्मूलन प्रकल्प होता.
धरणे हटवताच नदीने आपले जुने रौद्र आणि सुंदर रूप धारण केले. चमत्कार म्हणजे, धरण पाडल्यानंतर
अवघ्या काही महिन्यांतच सॅल्मन माशांचे थवे त्यांच्या पारंपरिक प्रजनन स्थळांकडे
परतले. नदीच्या गाळाची नैसर्गिक हालचाल सुरू झाल्याने नदीकाठची परिसंस्था पुन्हा
जिवंत झाली. निसर्गावर लादलेली मानवनिर्मित बंधने दूर केली, तर निसर्गात
स्वतःला बरे करण्याची विलक्षण क्षमता असते, हे एल्व्हा नदीने दाखवून दिले.
निसर्गाशी सुसंवाद: नेदरलँड्सची डोमेल
नदी
युरोपमधील नेदरलँड्स हा देश समुद्रापेक्षा सखल
भागावर वसलेला आहे. त्यामुळे तिथे पाणी व्यवस्थापन हा जीवन-मरणाचा प्रश्न असतो.
तिथल्या डोमेल नदीला मानवी हस्तक्षेपामुळे वारंवार येणारे पूर आणि शेतीतील
रासायनिक खतांच्या प्रदूषणामुळे अवकळा आली होती. यावर उपाय म्हणून नेदरलँड्सने
कोणतीही सिमेंटची भिंत न बांधता निसर्गाधारित उपाययोजना अंमलात आणल्या. त्यांनी
नदीला सिमेंटच्या चौकटीत बांधण्याऐवजी तिचे नैसर्गिक पूरक्षेत्र मोकळे केले.
पावसाळ्यात नदीला येणारे अतिरिक्त पाणी साठवण्यासाठी नैसर्गिक दलदलीचे प्रदेश आणि
जलधारण क्षेत्रे विकसित केली. यामुळे शहरांवरील पुराचा धोका टळला आणि
वन्यजीवांसाठी विस्तीर्ण पाणथळ जागा तयार झाली. शेतीतून वाहून येणाऱ्या रासायनिक
पाण्यावर नैसर्गिक वनस्पतींच्या माध्यमातून प्रक्रिया केली गेली. सर्वात मोठी
यशोगाथा म्हणजे, एकेकाळी
या भागातून नामशेष झालेला युरोपियन ऑटर (जलचर प्राणी) या नदीत पुन्हा आनंदाने
वावरताना दिसू लागला आहे. अभियांत्रिकी उपायांपेक्षा निसर्गाच्या नियमांचा आदर
करून केलेले व्यवस्थापन अधिक शाश्वत असते, हे डोमेल नदीच्या यशाचे गमक आहे.
पर्यावरण आणि अर्थकारणाचा संगम:
फ्रान्सची लोअर नदी
बऱ्याचदा असा गैरसमज असतो की, पर्यावरणाचे
रक्षण करायचे असेल तर विकासाला खीळ बसते. पण फ्रान्समधील लोअर नदीने हा गैरसमज दूर
केला आहे. लोअर नदीचे खोरे हे तिच्या ऐतिहासिक किल्ल्यांसाठी आणि
निसर्गसौंदर्यासाठी युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट आहे. वाढत्या
शहरीकरणामुळे या नदीचाही श्वास कोंडू लागला होता. फ्रान्सने यावर उपाय म्हणून शाश्वत
इको-टुरिझम मॉडेल विकसित केले.
नदीकाठच्या दलदलीच्या जागांचे संवर्धन
करत तिथे पक्षी निरीक्षणाची केंद्रे उभारली. नदीच्या पात्रात रासायनिक प्रदूषण
करणाऱ्या नौकांना बंदी घालून पर्यावरणपूरक नौकाविहाराला चालना दिली. नदीखोऱ्यातील
शेतकऱ्यांना रासायनिक शेतीकडून सेंद्रिय शेतीकडे वळवण्यासाठी शासनाने अनुदान दिले.
यामुळे नदीचे पाणी तर शुद्ध झालेच, पण या शुद्ध नदीच्या पर्यटनातून
स्थानिक नागरिकांना अब्जावधी रुपयांचा रोजगार मिळाला. निसर्गाचे संवर्धन करूनही
अर्थकारण कसे मजबूत करता येते, याचे लोअर नदी हे उत्तम उदाहरण आहे.
नदी पुनरुज्जीवनाचे शाश्वत पंचसूत्र
भारतासारख्या देशात नद्यांना आपण 'माता' मानतो, पण प्रत्यक्षात
मात्र त्यांची अवस्था नाल्यासारखी झाली आहे. जागतिक यशोगाथांमधून समोर आलेले नदी
संवर्धनाचे हे पाच मुख्य मंत्र आपल्या देशातील नद्यांना नवसंजीवनी देण्यासाठी
मैलाचा दगड ठरू शकतात.
१. सर्वंकष आणि एकात्मिक नियोजन
नदीकडे केवळ पाण्याचा प्रवाह म्हणून न पाहता, तिचे उगमस्थान, पाणलोट क्षेत्र
आणि उपनद्यांसह संपूर्ण परिसंस्थेचा एकाच वेळी सर्वसमावेशक विचार करणे आवश्यक आहे.
२. सक्रिय लोकसहभाग
नदी स्वच्छता केवळ नोकरशाहीवर सोडून चालणार नाही.
नदी संवर्धन आराखड्यात आणि थेट निर्णय प्रक्रियेत स्थानिक शेतकरी, कोळी बांधव, युवक आणि
स्वयंसेवी संस्थांना सन्मानाने सामील करणे गरजेचे आहे.
३. निसर्गाधारित तंत्रज्ञान
नद्यांचे सिमेंट कॉंक्रिटायझेशन किंवा
चॅनेलायझेशन करून त्यांना कृत्रिम चौकटीत बांधणे बंद केले पाहिजे. त्याऐवजी
नदीकाठी स्थानिक वृक्षांची लागवड करून तिची नैसर्गिक पूरक्षेत्रे पूर्णपणे मोकळी
ठेवायला हवीत.
४. लवचिक आणि वैज्ञानिक व्यवस्थापन
हवामान बदलामुळे पावसाचे चक्र अनिश्चित झाले आहे.
हे लक्षात घेऊन दरवर्षी नदीचे पाणी, गाळ आणि जैवविविधतेचा शास्त्रीय डेटा
गोळा करून बदलत्या परिस्थितीनुसार धोरणांमध्ये लवचिकता ठेवली पाहिजे.
५. शाश्वत अर्थरचना
नदी संवर्धनाचा प्रकल्प यशस्वी करायचा असेल, तर तो स्थानिक
रोजगाराशी जोडला गेला पाहिजे. सेंद्रिय शेती, पर्यावरणपूरक जलपर्यटन आणि स्थानिक
उद्योगांच्या माध्यमातून नदीलाच प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा बनवणे शक्य
आहे.
भारतासाठी आणि महाराष्ट्रासाठी धडा
गंगेसह जवळपास सर्व नद्या मानवनिर्मित
प्रदूषणाच्या विळख्यात सापडल्या आहेत. नद्यांच्या पात्रात झालेले सिमेंटचे
कॉंक्रिटायझेशन, नदीपात्रात
झालेली अतिक्रमणे आणि कारखान्यांचे सोडले जाणारे सांडपाणी यामुळे नद्यांचे
नैसर्गिक स्रोत आटत चालले आहेत. आपल्याला जपानच्या योडो नदीकडून
शिकावे लागेल की, जोपर्यंत सामान्य नागरिक नदीला आपली मानत नाही, तोपर्यंत नदी
स्वच्छ होऊ शकत नाही. नाशिकसारख्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक शहरात गोदावरीच्या
पुनरुज्जीवनासाठी प्रशासकीय निधीपेक्षाही लोकचळवळीची जास्त गरज आहे. तसेच, युरोपमधील डोमेल
आणि लोअर नद्यांप्रमाणे आपणही आपल्या नद्यांच्या पूरक्षेत्रांवर झालेली अतिक्रमणे
हटवून निसर्गाला त्याचा मार्ग मोकळा करून दिला पाहिजे.
नदी पुनरुज्जीवन हे केवळ एका वर्षाचे
किंवा एका पंचवार्षिक योजनेचे काम नाही. ही एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे.
नद्यांवर वर्चस्व गाजवण्याची, त्यांना धरणांच्या आणि सिमेंटच्या भिंतीत कैद करण्याची मानवाची
मानसिकता आता बदलायला हवी. हवामान बदल आणि पाण्याच्या भीषण टंचाईच्या या युगात जर
आपल्याला आपली संस्कृती आणि मानवी अस्तित्व टिकवून ठेवायचे असेल, तर नद्यांशी
मैत्री करण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नाही. जगातील यशस्वी नद्यांच्या यशोगाथा
आपल्याला हाच आशेचा किरण दाखवतात की, मानवाने प्रामाणिक प्रयत्न केले तर
मृत झालेली नदीही पुन्हा एकदा झुळझुळत, जीवनदायिनी बनून खळाळू शकते. नदी
वाचेल, तरच आपले भविष्य
सुरक्षित राहील!
--
संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक.
तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348
--
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा
--
Please Follow me on :
WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc
Facebook - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar
X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma
Instagram - https://www.instagram.com/bhavbrahma
Blog - https://bhavbrahma.blogspot.com/
WhatsApp Channel - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v
--
#Environment #Water #River
#Restoration #Rejuvenation #Success #Stories
#Dommel #Netherlands #Elwha #USA #Yodo #Japan #Community #Collaboration #Loire #France
#Ecology #Bhavesh #Brahmankar
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा