राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य : गव्यांचे नंदनवन आणि सह्याद्रीचा जैववैविध्य खजिना

-

कोल्हापूर जिल्ह्यातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाच्या वनक्षेत्रांपैकी एक आहे. घनदाट सदाहरित जंगल, विपुल वन्यजीव, दुर्मिळ पक्षी आणि पश्चिम घाटाच्या जागतिक वारसा दर्जामुळे हे अभयारण्य पर्यावरणप्रेमी, वन्यजीव अभ्यासक आणि पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे. विशेष म्हणजे महाराष्ट्रातील पहिले घोषित वन्यजीव अभयारण्य म्हणूनही राधानगरीची ओळख आहे.

भावेश ब्राह्मणकर

राधानगरी अभयारण्याची स्थापना १९५८ मध्ये करण्यात आली. सुरुवातीला याला "दाजीपूर अभयारण्य" म्हणून ओळखले जात असे. भारतीय गवा (Indian Gaur) या भव्य वन्यप्राण्याच्या संरक्षणासाठी हे अभयारण्य निर्माण करण्यात आले. नंतर १९८५ मध्ये त्याला अधिकृतपणे राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य असे नाव देण्यात आले. हे महाराष्ट्रातील पहिले वन्यजीव अभयारण्य मानले जाते.



राधानगरी अभयारण्याचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे ३५१.१६ चौ. कि.मी. आहे. हे कोल्हापूर जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दक्षिण टोकाला वसलेले आहे. भोगावती, दूधगंगा, तुळशी, कळम्मा आणि दिर्बा या नद्या या अभयारण्यातून वाहतात. त्यामुळे येथील परिसंस्था अत्यंत समृद्ध आहे.

राधानगरीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील गव्यांची मोठी संख्या. त्यामुळे या अभयारण्याला "बायसन सॅंक्च्युरी" म्हणूनही ओळखले जाते. पश्चिम घाटातील जैवविविधतेचा हा महत्त्वाचा भाग असून २०१२ मध्ये पश्चिम घाटाच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा क्षेत्रात याचा समावेश करण्यात आला.

येथे ४२५ हून अधिक वनस्पती प्रजाती नोंदल्या गेल्या आहेत. सदाहरित आणि निमसदाहरित जंगलांमुळे हे क्षेत्र वर्षभर हिरवेगार राहते. करवी, जांभूळ, हिरडा, आवळा, किंजळ, आंबा, अंजन अशा अनेक वनस्पती येथे आढळतात. राधानगरी हे पश्चिम महाराष्ट्रातील सर्वात समृद्ध वन्यजीव अधिवासांपैकी एक आहे. येथे आढळणाऱ्या प्रमुख प्राण्यांमध्ये बिबट्या, अस्वल, सांबर, भेकर, रानडुक्कर, रानकुत्रा, शेकरू, चौशिंगा, ससा यांचा समावेश आहे. अलीकडच्या काळात कॅमेरा ट्रॅपद्वारे वाघांची उपस्थितीही नोंदविण्यात आली असून हे क्षेत्र सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पासाठी महत्त्वाचा वन्यजीव कॉरिडॉर म्हणून उदयास येत आहे.

राधानगरी हे पक्षीप्रेमींसाठी स्वर्गच आहे. येथे २६० पेक्षा अधिक पक्षी प्रजाती आढळतात. त्यात प्रामुख्याने मालाबार ग्रे हॉर्नबिल, ग्रेट पाईड हॉर्नबिल, निलगिरी वुड पिजन, मालाबार व्हिसलिंग थ्रश, विविध गरुड, सुतार पक्षी, बुलबुल, सूर्यपक्षी आदींचा समावेश आहे. या परिसराला महत्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area) म्हणूनही मान्यता मिळाली आहे.

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा कालावधी अभयारण्य भेटीसाठी सर्वात योग्य मानला जातो. या काळात हवामान आल्हाददायक असते आणि वन्यजीव सहज दिसतात. जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा निसर्गसौंदर्यासाठी अप्रतिम असला तरी अनेक रस्ते बंद असतात. त्यामुळे जंगल सफारीसाठी हा काळ योग्य मानला जात नाही. मुसळधार पावसाच्या काळात काही अंतर्गत मार्ग वाहतुकीसाठी बंद असतात. जंगलातील रस्ते चिखलयुक्त आणि घसरडे होतात. त्यामुळे वन्यजीव निरीक्षणासाठी पावसाळ्यात जाणे टाळावे.

राधानगरी अभयारण्यासमोर अनेक आव्हाने आहेत. जंगलालगतच्या भागात शेतीचा विस्तार, मानवी वस्ती वाढ आणि वनजमिनीवरील दबाव ही मोठी समस्या आहे. हे अतिक्रमण नियंत्रित करणे गरजेचे आहे. अधिकृत आणि अद्ययावत आकडेवारी उपलब्ध नसली तरी वन विभागाच्या अहवालांमध्ये वनजमिनीवरील अतिक्रमण, शेती विस्तार आणि मानवी हस्तक्षेप ही गंभीर समस्या असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही भागांत वनक्षेत्रावर सातत्याने दबाव वाढत असल्याचे पर्यावरण अभ्यासकांचे मत आहे.

अनेक वर्षांपासून बॉक्साईट उत्खननामुळे या जंगलाला धोका निर्माण झाला होता. पर्यावरणवादी आणि स्थानिकांच्या संघर्षानंतर काही प्रकल्पांवर न्यायालयीन स्थगिती मिळाली. तरीही हा विषय संवेदनशील आहे. बेकायदेशीर शिकार हा वन्यजीवांसाठी अजूनही धोका आहे. विशेषतः सांबर, रानडुक्कर आणि इतर प्राण्यांच्या शिकारीच्या घटना अधूनमधून समोर येतात. गुरांच्या अतिचराईमुळे नैसर्गिक वनस्पतींवर परिणाम होतो आणि वन्य प्राण्यांच्या अधिवासावर ताण निर्माण होतो.

राधानगरी अभयारण्याचे संरक्षण करण्यासाठी काही महत्वाचे उपाय आवश्यक आहेत. जसे की, वनक्षेत्रावरील अतिक्रमणे हटविणे, वन्यजीव कॉरिडॉर मजबूत करणे, स्थानिक ग्रामस्थांना संवर्धन प्रक्रियेत सहभागी करणे, पर्यावरणपूरक पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे, शिकारीविरोधी पथके अधिक सक्षम करणे, जैवविविधतेचे नियमित वैज्ञानिक सर्वेक्षण करणे, सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाशी समन्वय वाढवून वाघ संवर्धनाला चालना देणे.

राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य हे केवळ कोल्हापूरचेच नव्हे तर संपूर्ण महाराष्ट्राचे नैसर्गिक वैभव आहे. गव्यांचे सुरक्षित आश्रयस्थान, दुर्मिळ पक्ष्यांचे अधिवास आणि पश्चिम घाटाच्या समृद्ध जैवविविधतेचे हे जिवंत उदाहरण आहे. विकासाच्या वाढत्या दबावात या अभयारण्याचे संवर्धन करणे ही शासन, वन विभाग आणि समाज या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे. योग्य संरक्षण आणि नियोजन झाले तर राधानगरी पुढील अनेक पिढ्यांसाठी सह्याद्रीच्या निसर्गसंपदेचा अमूल्य ठेवा म्हणून कायम राहील.

--

bhavbrahma@gmail.com

संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक. तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348

--

आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा

--

Please Follow me on :

WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc

Facebook   - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar

X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma

Instagram  - https://www.instagram.com/bhavbrahma

Blog        -  https://bhavbrahma.blogspot.com/

WhatsApp Channel  - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v

--

#Sanctuary #Environment #Kolhapur #Radhanagari #Wildlife #Biodiversity #Ecology #Animals #Maharashtra #Bhavesh #Brahmankar


टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

माझ्या पहिल्या पुस्तकाच्या प्रकाशन सोहळ्याचे हार्दिक निमंत्रण

-
इमेज
नमस्कार, आपणा सर्वांना सांगताना आणि आमंत्रित करताना आनंद होतो की, ‘ अरूणोदय ’ या माझ्या पहिल्या पुस्तकाचा प्रकाशन सोहळा येत्या २७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सायंकाळी ६ वाजता कुर्तकोटी सभागृह, शंकराचार्य संकुल, गंगापूर रोड, नाशिक येथे आयोजित केला आहे. कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान अभ्यासवृत्ती कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानच्यावतीने २०२४ मध्ये मला अभ्यासवृत्ती देण्यात आली. एक लक्ष रूपयाची ही अभ्यासवृत्ती ज्यांना आजवर लाभली ते मराठी साहित्यातील आघाडीचे लेखक आहेत. या अभ्यासवृत्ती अंतर्गत अरूणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमा हा विषय मी निवडला. तेथे प्रत्यक्ष जाऊन ‘ अरूणोदय ’ या कादंबरीचे मी लेखन केले. आता ही कादंबरी पुण्याच्या दिलीपराज प्रकाशनाच्यावतीने मराठी साहित्यविश्वात येत आहे. यांच्या हस्ते प्रकाशन भारताच्या संरक्षण क्षेत्रातील दिग्गज व्यक्तिमत्व आणि नवी दिल्लीतील लष्करी गुप्तहेर क्षेत्राचे तज्ज्ञ कर्नल विनायक भट आणि सेवानिवृत्त हवाईदल उपप्रमुख व्हाईस अडमिरल सुनील भोकरे यांच्या शुभ हस्ते या पुस्तकाचे प्रकाशन होणार आहे. कर्नल भट यांच्याविषयी कर्नल भट हे चिनी भाषा तज्ज्ञ आहेत. त्यामुळेच भारत-चीन यांच्...
अधिक वाचा

भारतावर हे महाकाय संकट धडकणार? (नवशक्ती)

-
इमेज
भारतावर हे महाकाय संकट धडकणार ? जागतिक अर्थ, राजकारण आणि संरक्षण क्षेत्रात तेल अतिशय केंद्रस्थानी आहे. दोन्ही महायुद्धात तेलाचे स्थान कळीचेच होते. आता याच तेलावरुन भारतावर महासंकट धडकण्याची चिन्हे आहेत. भावेश ब्राह्मणकर भारत आणि अमेरिका यांच्यात सध्या व्यापार कराराची बोलणी सुरू आहे. तसे पाहता ९ जुलैपर्यंत अंतिम करार किंवा त्याची घोषणा अपेक्षित होती. तत्पूर्वी याबाबत मॅरेथॉन वाटाघाटी सुरू होत्या आणि आहेत. भारताचा मोठा गट अमेरिकेत ठाण मांडून बसला आहे. व्यापार शुल्क वाढविण्याच्या भीतीने आपल्यासोबत वाटाघाटी करण्याची वेळ अमेरिकेने अनेक देशांवर आणली आहे. अमेरिकला अधिकाधिक लाभ मिळावा हा यामागे हेतू आहे. भारतासोबतचा व्यापार करार अंतिम झालेला नसतानाच एक चिंताजनक बाब समोर येत आहे. एकप्रकारे हे भारतावरील महासंकटच म्हणता येईल. त्यामुळे त्याबाबत विस्तृत जाणून घेणे अगत्याचे आहे. संपूर्ण जगाचा डोलारा तेलामुळेच किंवा तेलावरच चालतो आहे, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. देशोदेशीची अर्थव्यवस्था, विकास आणि इतर अनेक बाबी तेलावरच अवलंबून आहेत. भूगर्भात असलेली ही मौलिक साधनसंपत्ती या पृथ्वीतलाची अदभूत...
अधिक वाचा

तब्बल १९ देशांच्या एकजुटीने चीनला धडकी (नवशक्ती)

-
इमेज
तब्बल १९ देशांच्या एकजुटीने चीनला धडकी महासत्तेसाठी आसुसलेल्या चीनला जबर धडकी भरली आहे. तब्बल १९ देशांचे ४० हजार सैनिक सशस्र मैदानात उतरले आहेत. भारतही यात सहभागी झाला असून जगात पहिल्यांदाच असा प्रकार घडत आहे. भावेश ब्राह्मणकर ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज हे सध्या चीन दौऱ्यावर आहेत. चीनचे सर्वेसर्वा शी जिनपिंग यांची भेट घेऊन त्यांनी ऑस्ट्रेलिया-चीन संबंध आणि व्यापार बळकट करण्याबाबत चर्चा केली. त्याचवेळी तिकडे दक्षिण चीन समुद्रात ऑस्ट्रेलियाच्याच पुढाकाराने तब्बल १९ देशांचे लष्करी पथक सराव करीत आहे. सुमारे ४० हजार सैनिक सशस्र सज्ज आहेत. तसे पाहता हा काही योगायोग नाही, तर मुत्सद्देगिरी आणि डावपेचांचा एक भाग आहे. याद्वारे ऑस्ट्रेलियन पंतप्रधानांनी चीनला अनेक इशारे दिले आहेत. सर्वप्रथम दक्षिण चीन समुद्रात नेमके काय घडते आहे ते जाणून घेऊ. आजवरच्या इतिहासातील सर्वात मोठा युद्ध सराव होत आहे. ‘ तॅलिस्मन सेबर ’ असे त्याला नाव देण्यात आले आहे. ‘ तॅलिस्मन सेबर ’ चा अर्थ आहे जादुई तलवार. म्हणजेच ही जादुई शक्ती चीनच्या पोटात गोळाच आणणारी आहे. गेल्या काही दशकात चीनने दक्षिण समुद्र...
अधिक वाचा