जायकवाडी पक्षी अभयारण्य
महाराष्ट्रातील पक्षीप्रेमी, पर्यावरण अभ्यासक आणि छायाचित्रकारांसाठी जायकवाडी पक्षी अभयारण्य महत्त्वाचे ठिकाण मानले जाते. मात्र हे अभयारण्य स्थलांतरित पक्ष्यांचे आश्रयस्थान आहे की वाढत्या संकटातील जलभूमी असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
भावेश ब्राह्मणकर
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील
पैठणजवळ नाथसागर जलाशय परिसरात वसलेले हे अभयारण्य हजारो स्थलांतरित पक्ष्यांचे
हिवाळी निवासस्थान आहे. मात्र, गेल्या काही वर्षांत मानवी हस्तक्षेप, जलव्यवस्थापनातील बदल आणि विकास प्रकल्पांमुळे हे अभयारण्य अनेक
आव्हानांना सामोरे जात आहे.
जायकवाडी धरण बांधून पूर्ण झाल्यानंतर
नाथसागर जलाशय निर्माण झाला. या जलाशयातील जैवविविधतेचे महत्त्व लक्षात घेऊन १०
ऑक्टोबर १९८६ रोजी जायकवाडी पक्षी अभयारण्य घोषित करण्यात आले. हे अभयारण्य सुमारे
३४१.०५ चौ. कि.मी. क्षेत्रात पसरलेले असून नाथसागर जलाशयातील सुमारे ३० बेटांचा समावेश
यात होतो. ही बेटे पक्ष्यांच्या विश्रांती, प्रजनन आणि निवासासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत.
जायकवाडी पक्षी अभयारण्याचे सर्वात
मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे मध्य भारतातील महत्त्वाच्या जलपक्षी अधिवासांपैकी एक
आहे. हे ठिकाण मध्य आशियाई स्थलांतर मार्गावर (Central
Asian Flyway) असल्यामुळे दरवर्षी हजारो स्थलांतरित
पक्षी येथे येतात. येथे असलेली विस्तीर्ण जलभूमी, उथळ पाण्याचे पट्टे, बेटांची साखळी आणि विपुल मासे यामुळे पक्ष्यांना उत्तम अधिवास मिळतो.
जायकवाडी अभयारण्य पाहण्यासाठी ऑक्टोबर
ते फेब्रुवारी हा सर्वोत्तम काळ मानला जातो. याच काळात स्थलांतरित पक्ष्यांची
संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढते. सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी पक्षी निरीक्षणासाठी
सर्वोत्तम वेळ असते. मार्च ते जून या उन्हाळी महिन्यांत तापमान खूप वाढते आणि
जलपातळी कमी झाल्याने पक्ष्यांची संख्या घटते. जुलै ते सप्टेंबर पावसाळ्यात
पाण्याची पातळी वाढल्याने अनेक बेटे आणि उथळ भाग पाण्याखाली जातात, त्यामुळे पक्षीनिरीक्षण कमी प्रभावी
ठरते. तसेच अतिवृष्टी किंवा धरणातील पाणीसाठा जास्त असलेल्या काळात पक्ष्यांचे
अधिवास कमी होतात.
जायकवाडी पक्षी अभयारण्यात २०० पेक्षा
अधिक स्थानिक आणि ७० हून अधिक स्थलांतरित पक्षी प्रजाती नोंदल्या गेल्या आहेत. त्यात
प्रामुख्याने फ्लेमिंगो, बार-हेडेड गूज, पेंटेड
स्टॉर्क, स्पूनबिल, व्हाईट स्टॉर्क, नॉर्दर्न शोव्हलर, कॉमन टील, पिनटेल डक, ब्लॅक-टेल्ड
गॉडविट, पल्लास गल, रेड-नेप्ड आयबिस, ओस्प्रे,
विविध प्रकारचे टर्न, प्लोव्हर
आणि वॅडर्स. याशिवाय येथे ५० पेक्षा जास्त माशांच्या प्रजाती आहेत. काही सरपटणारे
प्राणी, लहान
सस्तन प्राणी आणि जलचर जीवही येथे आढळतात.
गोदावरी नदीवर उभारण्यात आलेले जायकवाडी धरण हे संपुर्ण मराठवाड्याला
जीवनदान देणारे आहे असे म्हटल्यास वावगे ठरत नाही. याच धरणाच्या परिसरात मोठ्या
प्रमाणात पक्ष्यांचा अधिवास निर्माण झाला आहे. दरवर्षी पक्ष्यांची संख्या वाढताना
दिसत असून बदकांच्या जातींचा त्यात अधिक असल्याचे पक्षीमित्र दिलीप यार्दी
सांगतात. १९८६ मध्ये स्थापन झालेले हे अभयारण्य त्यावेळेपासून वादात सापडलेले
दिसून येते. पाणी, शेती आणि उद्योगांसाठी जायकवाडीची
निर्मिती करताना पक्षी किंवा वन्यजीवांचा विचार करण्यात आला नाही. त्यामुळे या
क्षेत्रात भूसंपादन तसेच शेतीचा वाद अलिकडे पर्यंत सुरु होता. शेतकऱ्यांचा इको
सेन्सिटीव्ह झोनला असलेला विरोध हा त्याचा एक भाग आहे.
अभयारण्याच्या क्षेत्रात बेशरमी आणि वेडीबाभूळ वाढत असल्याने त्याचा
परिणाम पक्ष्यांसह वन्यजीवांवर होत आहे. धरणात गाळ साठत असल्याने उथळपणाही वाढतो
आहे. वनविभागाचा विशेष पुढाकार याठिकाणी नाही. त्यांची संख्याही अत्यल्प आहे.
अभयारण्याच्या क्षेत्रात अतिक्रमण होत असल्याने तसेच, नदीत सांडपाणी
मिसळत असल्याने पक्ष्यांच्या जिवीताला धोका निर्माण झाला आहे.
जायकवाडी अभयारण्यासमोर अनेक गंभीर
प्रश्न उभे आहेत.
वाढती मानवी अतिक्रमणे:
धरणाच्या क्षेत्रात होणारी शेती, अनधिकृत मासेमारी आणि मानवी हस्तक्षेप वाढल्याने पक्ष्यांचे अधिवास
बाधित होत आहेत. काही भागांत बोटींमुळेही त्रास वाढतो आहे.
पाण्याची बदलती पातळी:
धरणातील जास्त जलसाठ्यामुळे उथळ बेटे आणि किनारी भाग पाण्याखाली जातात. हेच
भाग अनेक पक्ष्यांसाठी विश्रांती आणि घरटी बांधण्याची ठिकाणे असतात.
पक्षीसंख्या घटणे:
अलीकडील पक्षी गणनांमध्ये प्रजातींची संख्या टिकून असली तरी एकूण पक्षीसंख्या घटत
असल्याचे निरीक्षण आहे.
विकास प्रकल्पांचा दबाव:
फ्लोटिंग सौर ऊर्जा प्रकल्प आणि अन्य पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमुळे
पर्यावरणवादी चिंता व्यक्त करत आहेत. जलभूमी परिसंस्थेवर त्याचा परिणाम होण्याची
शक्यता वर्तवली जात आहे.
अधिकृत आकडेवारीनुसार, अभयारण्यातील
संपूर्ण अतिक्रमणाचे स्पष्ट क्षेत्रफळ उपलब्ध नसले तरी जलभूमी शेती, बेकायदेशीर मासेमारी, बोटींनी होणारी वाहतूक आणि मानवी
वस्तीचा विस्तार हे अतिक्रमणाचे प्रमुख प्रकार मानले जातात. अनेक पर्यावरण
कार्यकर्त्यांनी वारंवार याकडे लक्ष वेधले आहे.
जायकवाडीचे संरक्षण करण्यासाठी काही
तातडीची पावले आवश्यक आहेत.
जलभूमी संरक्षणाचे कठोर नियम – संवेदनशील भागांत मानवी प्रवेश नियंत्रित करणे.
वैज्ञानिक जलव्यवस्थापन – पाण्याची पातळी पक्ष्यांच्या अधिवासानुसार नियंत्रित
करणे.
अनधिकृत मासेमारीवर नियंत्रण –
मोटारबोटी आणि अवैध मासेमारी रोखणे.
रामसर दर्जासाठी प्रयत्न – आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची जलभूमी म्हणून मान्यता
मिळाल्यास संरक्षण अधिक मजबूत होईल.
समुदाय सहभाग – स्थानिक ग्रामस्थ, मच्छीमार आणि पर्यावरण संस्था यांना
संरक्षण प्रक्रियेत सहभागी करणे.
संशोधन आणि मॉनिटरिंग – वार्षिक पक्षीगणना, रिंगिंग आणि जैवविविधता अभ्यास वाढवणे.
जायकवाडी पक्षी अभयारण्य हे केवळ
पक्षी निरीक्षणाचे ठिकाण नाही, तर महाराष्ट्राच्या जलभूमी परिसंस्थेचे एक महत्त्वाचे प्रतीक आहे.
हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून येणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी हे आश्रयस्थान
टिकवणे ही केवळ वन विभागाची जबाबदारी नाही, तर समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. विकास आणि संवर्धन यांच्यात समतोल
साधला नाही तर भविष्यात जायकवाडीचे पक्षी केवळ पुस्तकांत आणि छायाचित्रांत उरतील.
आजच योग्य निर्णय घेतले तर हे अभयारण्य पुढील पिढ्यांसाठीही जिवंत राहू शकते.
--
संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक.
तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348
--
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा
--
Please Follow me on :
WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc
Facebook - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar
X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma
Instagram - https://www.instagram.com/bhavbrahma
Blog - https://bhavbrahma.blogspot.com/
WhatsApp Channel - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v
--
#Jaikwadi #Bird
#Sanctuary #Sambhaji #Nagar #Jalna #Water #Migration #Solar #Nathsagar #dam
#Environment #Marathwada #Ecology #Bhavesh #Brahmankar
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा