दोन भेटी, दोन दृष्टिकोन: ट्रम्प आणि पुतिन यांच्या चीन दौऱ्याचे बदलते भूराजकीय संकेत
बुद्धिबळाच्या पटावर मांडलेल्या सोंगट्यांचा खेळ जागतिक राजकारणात कसा खेळायचा असतो याचा प्रत्यय चीनमध्ये आला आहे. अनेकर्थाने हे दोन्ही दौरे आगामी काळासाठी अत्यंत महत्वाचे आहेत.
भावेश ब्राह्मणकर
बीजिंगमधील ऐतिहासिक तियानमेन
स्क्वेअरवर गेल्या दोन आठवड्यांत एकामागून एक घडलेल्या दोन आंतरराष्ट्रीय
घडामोडींनी जागतिक राजकारणाचे लक्ष वेधून घेतले. चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग
यांनी अवघ्या काही दिवसांच्या अंतराने अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प
आणि रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांचे बीजिंगमध्ये स्वागत केले. वरवर
पाहता, दोन्ही
नेत्यांचे स्वागत सारख्याच भव्यतेने झाले. औपचारिक हस्तांदोलन, लष्करी बँडची धून, हातात फुले घेऊन घोषणा देणारी उत्साही
मुले आणि चमचमत्या संगिनींसह संचलन करणारे चिनी सैनिक. परंतु, या राजनैतिक आदरातिथ्याच्या आवरणाखाली
चीनचे या दोन महासत्तांशी असलेले संबंध किती टोकाचे आणि परस्परविरोधी आहेत, हे या भेटींमधून स्पष्ट झाले आहे.
क्रेमलिनच्या प्रवक्त्यांनी
म्हटल्याप्रमाणे, "राजनैतिक
शिष्टाचारापेक्षा या भेटींमधील मूळ गाभ्याकडे (Content)
पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे, कारण सर्वच गोष्टी वरवर दिसत नसतात." एका बाजूला अमेरिकेसोबतचे
तणावपूर्ण संबंध 'स्थिर' राखण्याची चीनची धडपड दिसली, तर दुसऱ्या बाजूला रशियासोबतची 'नो लिमिट्स' (मर्यादा नसलेली) धोरणात्मक युती अधिक घट्ट करण्याचा क्षी जिनपिंग
यांचा स्पष्ट हेतू दिसून आला.
स्वागताची 'प्रोटोकॉल' नीती आणि व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास
चीनच्या राजनैतिक खेळपट्टीत विमानतळावरील स्वागत
आणि निरोप देण्याची पद्धत खूप काही सांगून जाते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या स्वागतासाठी
चीनचे उपराष्ट्राध्यक्ष हान झेंग विमानतळावर उपस्थित होते. हान झेंग हे २०२२ पासून
कम्युनिस्ट पार्टीच्या सर्वोच्च 'पॉलिटब्युरो स्टँडिंग कमिटी'चे सदस्य नसले तरी राष्ट्रीय स्तरावर ते मोठे पद भूषवतात. याउलट, रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर
पुतिन यांचे स्वागत चीनचे परराष्ट्र मंत्री वांग यी यांनी केले, जे पॉलिटब्युरोचे सदस्य असून चीनच्या
परराष्ट्र धोरणाचे प्रमुख सूत्रधार आहेत.
या फरकामागील गुपित बीजिंगच्या एका
धोरणात्मक चातुर्यात दडलेले आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष चीनला खूप कमी वेळा भेट
देतात, त्यामुळे
त्यांच्या दौऱ्यातील 'स्टेक्स' (राजकीय पट) मोठे असतात. ट्रम्प
यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करून चीनने त्यांना एखाद्या 'व्हीआयपी'सारखी भव्य वागणूक दिली. कॅमेऱ्यांसमोर आपला आदर केला जावा, हे ट्रम्प यांना विशेष आवडते, हे ओळखून क्षी जिनपिंग यांनी ट्रम्प
यांच्याशी १० सेकंदांपेक्षा जास्त वेळ हस्तांदोलन केले आणि त्यांना बीजिंगमधील 'झोंगनानहाई' या चिनी नेतृत्वाच्या गुप्त आणि ऐतिहासिक शाही उद्यानांची सफर घडवून
आणली.
याउलट, पुतिन यांच्यासोबत क्षी जिनपिंग यांनी केवळ ८ सेकंद हस्तांदोलन केले
आणि त्यांना थेट 'ग्रेट
हॉल ऑफ द पीपल'च्या
आत नेऊन द्विपक्षीय वाटाघाटींवर भर दिला. ट्रम्प यांच्यासाठी भव्यतेचे 'प्रदर्शन' होते, तर
पुतिन यांच्यासाठी थेट 'तथ्य आणि कामाची' चर्चा होती.
वेगवेगळ्या शिष्टमंडळांचे बदलते
प्राधान्यक्रम
दोन्ही देशांनी बीजिंगमध्ये आणलेल्या
शिष्टमंडळांच्या रचनेवरून त्यांचे प्राधान्यक्रम स्पष्ट झाले. अमेरिकेच्या
शिष्टमंडळात मोजकेच उच्चपदस्थ सरकारी अधिकारी होते. ज्यामध्ये परराष्ट्र मंत्री मार्को
रुबिओ, अर्थमंत्री
स्कॉट बेसेंट आणि संरक्षण मंत्री पीठ हेगसेथ यांचा समावेश होता. परंतु, या शिष्टमंडळात तंत्रज्ञान, वित्त, विमान वाहतूक आणि उत्पादन क्षेत्रातील तब्बल १८ बड्या उद्योगपतींचा
भरणा होता. यावरून ट्रम्प प्रशासनाचा मुख्य भर केवळ व्यापार आणि आर्थिक
हितसंबंधांवर होता, हे
स्पष्ट होते.
दुसरीकडे, रशियाचे शिष्टमंडळ पूर्णपणे राजकीय आणि धोरणात्मक वजनाचे होते. पुतिन
यांच्यासोबत रशियाचे तब्बल ५ उपपंतप्रधान आणि ८ कॅबिनेट मंत्री बीजिंगमध्ये दाखल
झाले होते. यात तेल, ऊर्जा
आणि बँकिंग क्षेत्रातील दिग्गजांचा समावेश होता. रशियाने चीनसोबत दोन वेगवेगळ्या
स्तरांवर बैठका घेतल्या—पहिली अत्यंत गुप्त आणि मोजक्या अधिकाऱ्यांची बैठक, आणि दुसरी सर्वसमावेशक चर्चा.
करारांचे राजकारण: गुप्तता विरुद्ध
भव्य प्रदर्शन
या दोन भेटींमधील सर्वात मोठा फरक करारांच्या
स्वाक्षऱ्यांमध्ये दिसून आला. दोन दिवस बीजिंगमध्ये घालवून आणि क्षी जिनपिंग
यांच्यावर स्तुतिसुमने उधळूनही ट्रम्प यांच्या पदरात व्यापार किंवा चालू असलेल्या
इराण युद्धाबाबत कोणताही मोठा सामोपचार करार पडला नाही. दोन्ही देशांनी संयुक्त
पत्रक जारी केले नाही. ट्रम्प चीनमधून गेल्यानंतर, चीन अमेरिकेकडून १७ अब्ज डॉलर्सची कृषी उत्पादने आणि २०० बोईंग विमाने
खरेदी करणार असल्याचे स्वतंत्रपणे अमेरिकेने जाहीर केले.
याउलट, पुतिन आणि शी जिनपिंग यांच्या भेटीनंतर तब्बल ९,९३५ शब्दांचे एक महाकाय संयुक्त
निवेदन प्रसिद्ध करण्यात आले. या निवेदनात केवळ अणू सुरक्षा आणि तैवानचाच उल्लेख
नव्हता, तर
अमुर वाघ, जायंट
पांडा आणि सोनेरी माकडांच्या संरक्षणासारख्या सूक्ष्म विषयांचाही समावेश होता.
याशिवाय दोन्ही देशांनी अन्नसुरक्षा, अणू ऊर्जा आणि सरकारी प्रसारमाध्यमांच्या देवाणघेवाणीशी संबंधित २०
हून अधिक करारांवर स्वाक्षऱ्या केल्या. दोन्ही नेत्यांनी रशिया आणि चीनला
"बहुध्रुवीय जगातील (Multipolar
World) सत्तेची महत्त्वाची केंद्रे"
घोषित करणारा संयुक्त जाहीरनामा स्वाक्षरित केला, जो थेट अमेरिकेच्या जागतिक वर्चस्वाला आव्हान देणारा आहे.
परंतु, या रशियन दौऱ्यात एक मोठी त्रुटीही राहिली. रशियातून मंगोलियामार्गे
चीनला गॅस पुरवठा करणाऱ्या 'पॉवर ऑफ सायबेरिया २' (Power of
Siberia 2) या महत्त्वाकांक्षी गॅस पाईपलाईन
प्रकल्पावर या वेळीही अंतिम शिक्कामोर्तब होऊ शकले नाही. संरक्षण आणि परराष्ट्र
धोरणाचे विश्लेषक याला रशिया आणि पुतिन यांच्यासाठी एक मोठा धोरणात्मक धक्का मानत
आहेत, कारण
पाश्चात्य देशांच्या आर्थिक निर्बंधांनंतर रशियाला आपल्या ऊर्जेसाठी चीनच्या
बाजारपेठेची तीव्र गरज आहे.
तैवान आणि आशिया-पॅसिफिकचा तिढा
तैवानच्या मुद्द्यावर दोन्ही देशांची भूमिका
चीनसाठी सर्वात संवेदनक्षम आणि महत्त्वाची होती. शी जिनपिंग यांनी ट्रम्प यांना
स्पष्ट शब्दांत बजावले की, तैवान हा चीन-अमेरिका संबंधांमधील सर्वात महत्त्वाचा आणि नाजूक मुद्दा
आहे आणि यात कोणतीही चूक झाल्यास दोन्ही देशांमध्ये थेट लष्करी संघर्ष होऊ शकतो.
ट्रम्प यांनी चीनमध्ये असताना तैवानवर सार्वजनिक भाष्य टाळले, पण मायदेशी परतताना त्यांनी तैवानला
केल्या जाणाऱ्या शस्त्रविक्रीचा उल्लेख "चीनसोबत वाटाघाटी करण्यासाठी एक
चांगली चिप" (Negotiating Chip) असा केला, ज्यामुळे
तैवानच्या गोटात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
याउलट, पुतिन यांनी नेहमीप्रमाणे तैवानच्या मुद्द्यावर चीनची पाठराखण केली.
संयुक्त जाहीरनाम्यात रशियाने तैवानच्या स्वातंत्र्याला "कोणत्याही
स्वरूपात" विरोध केला आणि चीनच्या "राष्ट्रीय एकात्मतेच्या"
प्रयत्नांना पूर्ण पाठिंबा दिला. इतकेच नव्हे तर, चीन आणि जपानमधील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, रशिया आणि चीनने संयुक्तपणे जपानच्या
"वेगवान लष्करीकरणावर" (Accelerated
Remilitarization) तीव्र चिंता व्यक्त केली, ज्यामुळे आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील
नव्या लष्करी समीकरणांचे संकेत मिळतात.
सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी आणि
निरोपाचा अंक
सांस्कृतिक पातळीवरही चीनने दोन्ही नेत्यांना
वेगवेगळ्या प्रतिमा दिल्या. ट्रम्प यांना चीनच्या प्राचीन वैभवाची आणि प्रदीर्घ
इतिहासाची जाणीव करून देण्यासाठी 'टेम्पल ऑफ हेवन' (Temple of
Heaven) येथे नेण्यात आले, जिथे प्राचीन चिनी सम्राट चांगल्या
पिकासाठी प्रार्थना करत असत. ट्रम्प यांच्यासाठी मेजवानीचे थेट प्रक्षेपणही
करण्यात आले.
दुसरीकडे, पुतिन यांच्यासाठी चीन-रशिया मैत्रीवर आधारित एका भव्य फोटो
प्रदर्शनाचे आयोजन करण्यात आले होते, ज्याचे शीर्षक "महान राष्ट्रांची अभेद्य मैत्री" असे होते.
येथे पुतिन यांनी चिनी काव्याचा संदर्भ देत शी यांना म्हटले की, "तुमच्यापासून एक दिवस दूर राहणे
म्हणजे तीन शरद ऋतू (Three Autumns) घालवण्यासारखे
आहे." पुतिन यांच्यासाठीच्या मेजवानीचे थेट प्रक्षेपण केले नसले तरी तिथे
लष्करी बँडने रशियन संगीतकार त्चैकोव्हस्कीच्या 'स्वान लेक'मधील सुरावटी वाजवून दोन्ही देशांमधील सांस्कृतिक जवळीक साधण्याचा
प्रयत्न केला.
दौऱ्याच्या शेवटी, ट्रम्प यांना निरोप देण्यासाठी
परराष्ट्र मंत्री वांग यी स्वतः विमानतळावर गेले, तर पुतिन यांना निरोप देण्यासाठी उपपंतप्रधान झांग गुओचिंग उपस्थित
होते.
'स्थिरतेचा' प्रयत्न विरुद्ध 'नो लिमिट्स' युती
२०१३ मध्ये चीनचे राष्ट्राध्यक्ष झाल्यानंतर शी
जिनपिंग यांनी आपला पहिला परदेश दौरा रशियाचा केला होता. तेव्हापासून आतापर्यंत
पुतिन आणि क्षी जिनपिंग यांच्यात ४० हून अधिक वेळा प्रत्यक्ष भेटी झाल्या आहेत.
याउलट, डोनाल्ड
ट्रम्प आपल्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या कार्यकाळात केवळ दोनदाच चीनमध्ये आले आहेत.
थोडक्यात सांगायचे तर, बीजिंगने अमेरिकेसोबतच्या आपल्या
संबंधांचे व्यवस्थापन एका व्यावसायिक कराराप्रमाणे केले. जिथे वाद कमी करणे आणि
व्यापार स्थिर ठेवणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते. मात्र, रशियासोबतचे संबंध हे चीनसाठी एका नव्या जागतिक व्यवस्थेची (New World Order) पायाभरणी करणारे
आहेत. ट्रम्प यांच्या भेटीतून चीनने अमेरिकेच्या संभाव्य आर्थिक धक्क्यांपासून
स्वतःचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न केला, तर पुतिन यांच्या भेटीतून चीनने पाश्चात्य जगाला आपल्या अभेद्य आणि
धोरणात्मक युतीची ताकद दाखवून दिली आहे. जागतिक राजकारणाच्या बुद्धिबळावरील हे दोन
डाव आगामी काळातील आंतरराष्ट्रीय संबंधांची दिशा ठरवणारे ठरतील, यात शंका नाही.
--
संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक.
तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348
--
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा
--
Please Follow me on :
WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc
Facebook - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar
X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma
Instagram - https://www.instagram.com/bhavbrahma
Blog - https://bhavbrahma.blogspot.com/
WhatsApp Channel - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v
--
#China #USA #Russia
#America #Donald #Trump #Vladimir #Putin #Xi Jinping #Visit #Tour #Geopolitics
#Policy #Diplomacy
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा