गौताळा औट्रमघाट अभयारण्य
मराठवाडा आणि खान्देशच्या सीमेवर हे अभ्यारण्य आहे. त्याचा इतिहास, वैशिष्ट्ये, जैवविविधता, पर्यटन आणि सद्यस्थितीतील आव्हाने यावर प्रकाश टाकणारा हा लेख...
भावेश ब्राह्मणकर
छत्रपती संभाजीनगर आणि जळगाव या दोन जिल्ह्यांच्या सरहद्दीवर पसरलेला
हा परिसर सातमाळा-अजिंठा डोंगररांगांच्या कवेमध्ये विसावला आहे. निसर्गाचा अद्भुत
चमत्कार, समृद्ध जैवविविधता आणि ऐतिहासिक
वारसा लाभलेले हे अभयारण्य पर्यटकांना आणि पर्यावरणप्रेमींना नेहमीच भुरळ घालत आले
आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये
गौताळा
औट्रमघाट अभयारण्य हे केवळ झाडा-झुडपांचे जंगल नसून त्याला मोठा ऐतिहासिक, धार्मिक आणि भौगोलिक वारसा आहे.
गौतम ऋषींचे वास्तव्य:
पौराणिक कथेनुसार, येथे गौतम ऋषींचा आश्रम होता आणि
त्यांनी येथे तपश्चर्या केली होती. त्यांच्याच नावावरून या जंगलाला 'गौताळा' हे नाव पडले. येथे 'गौतम ऋषींचे मंदिर' आणि 'गोमुख' नावाचा पाण्याचा बारमाही स्त्रोत
आहे.
अजिंठा डोंगररांगा व घाट रस्ता:
छत्रपती संभाजीनगर आणि जळगावला जोडणारा राष्ट्रीय महामार्ग याच अभयारण्यातून
(औट्रमघाट) जातो. येथील नागमोडी वळणे आणि दऱ्यांचे दृश्य डोळे दिपवून टाकणारे आहे.
ऐतिहासिक किल्ले:
अभयारण्याच्या
परिसरात 'अंतूर' सारखा ऐतिहासिक
किल्ला आहे. तसेच जुन्या काळातील 'लहुजी बुवांची
गादी' आणि अनेक प्राचीन पाऊलखुणा येथे
पाहायला मिळतात.
धबधबे आणि तलाव:
पावसाळ्यात येथील 'सीताखोरी' धबधबा अत्यंत
रौद्र आणि सुंदर रूप धारण करतो. याशिवाय केदारकुंड, म्हैसखाड हे
पाण्याचे स्त्रोत पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण आहेत.
जैविक विविधता
हे
जंगल प्रामुख्याने 'दख्खनच्या पठारावरील शुष्क पानझडी' (Dry Deciduous Forest) प्रकारचे आहे. उन्हाळ्यात येथील झाडांची पाने
गळतात, तर पावसाळ्यात संपूर्ण परिसर
हिरवागार होतो. या विविधतेमुळे येथे वन्यजीवांचे मोठे साम्राज्य आहे.
प्राणी :
येथे बिबट्या (Leopard) हा सर्वोच्च भक्षक आहे. याशिवाय
लांडगा, कोल्हा, तरस, जंगली मांजर, चितळ, भेकर, नीलगाय, जंगली डुक्कर, साळींदर आणि चौशिंगा हे प्राणी मोठ्या संख्येने आढळतात. गेल्या काही
वर्षांत येथे वाघाचेही (Tiger) अस्तित्व
तात्पुरत्या स्वरूपात स्थलांतरादरम्यान नोंदवले गेले आहे. अस्वल हे देखील येथील एक
प्रमुख आकर्षण आहे.
पक्षी :
पक्षीप्रेमींसाठी
गौताळा म्हणजे स्वर्ग आहे. येथे २४० हून अधिक प्रजातींचे पक्षी आढळतात. यात मोर, लाव्हा, चंडोल, भारद्वाज, विविध प्रकारच्या घारी, सुतारपक्षी, नवरंग (Indian Pitta), वेडा राघू आणि हिवाळ्यात येणारे
स्थलांतरित पक्षी प्रामुख्याने दिसतात.
वनस्पती :
अंजन, खैर, धायटी, सालई, पळस, बेल, अर्जुन, आणि बांबूची वने या जंगलात
प्रामुख्याने आढळतात. अंजनची झाडे हे या जंगलाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
केव्हा भेट द्यावी?
गौताळा
अभयारण्याचे सौंदर्य ऋतूनुसार बदलत असते. पर्यटनाचा उत्तम आनंद घेण्यासाठी खालील
काळ सर्वोत्तम मानला जातो.
सर्वोत्तम काळ : ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी :
पावसाळ्यानंतर हा संपूर्ण परिसर प्रचंड हिरवागार आणि निसर्गरम्य बनतो. हिवाळ्यात
हवामान आल्हाददायक असते आणि वन्यजीव पाण्याच्या शोधात उघड्यावर येण्याची शक्यता
जास्त असते. पक्षी निरीक्षणासाठी हा काळ सर्वोत्तम आहे.
पावसाळा (जुलै ते सप्टेंबर):
जर तुम्हाला धबधबे, धुके आणि निसर्गाचे रौद्र रूप
पाहायचे असेल, तर पावसाळ्यात घाटातील 'सीताखोरी' परिसराला भेट देणे फायदेशीर ठरते.
(मात्र, घाट रस्त्यावर काळजी घेणे आवश्यक
असते).
केव्हा जाऊ नये?
मार्च
ते जून (उन्हाळा):
या काळात मराठवाड्यात आणि खान्देशात प्रचंड उष्णता असते. तापमान ४२ ते ४५ अंश सेल्सिअसपर्यंत जाते. जंगलातील पाने गळून पडल्यामुळे
उन्हाचा तडाखा जास्त जाणवतो. तसेच पाण्याच्या कमतरतेमुळे निसर्गाचे सौंदर्य
सुकलेले असते. या काळात ट्रेकिंग किंवा पर्यटनासाठी जाणे टाळावे, कारण डिहायड्रेशनचा धोका असतो.
प्रचंड पावसाचे दिवस:
अतिवृष्टी दरम्यान औट्रम घाटात दरडी कोसळण्याचा धोका असतो. अशा वेळी वन विभाग
किंवा स्थानिक प्रशासनाने दिलेल्या इशाऱ्यांचे पालन करून जाणे टाळावे.
समस्या आणि प्रश्न
निसर्गाने
या भागाला भरभरून दिले असले, तरी मानवी
हस्तक्षेपामुळे गौताळा अभयारण्य सध्या अनेक संकटांचा सामना करत आहे.
औट्रम घाटातील अवजड वाहतूक:
छत्रपती संभाजीनगर आणि जळगावला जोडणारा मुख्य महामार्ग याच जंगलातून जातो. २४ तास
चालणाऱ्या वाहनांच्या आवाजामुळे, प्रदूषणामुळे
आणि रात्रीच्या प्रखर दिव्यांमुळे वन्यजीवांच्या नैसर्गिक अधिवासात मोठा अडथळा
निर्माण होतो. अनेकदा रात्रीच्या वेळी वाहनांच्या धडकेने वन्यजीव मृत्युमुखी
पडतात.
पाण्याची टंचाई :
उन्हाळ्यात या भागातील पाण्याचे नैसर्गिक स्त्रोत आटतात. त्यामुळे वन्यजीवांना
पाण्यासाठी मानवी वस्त्यांकडे किंवा शेतांकडे धाव घ्यावी लागते, ज्यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढतो.
वणवे :
उन्हाळ्यात मानवी निष्काळजीपणामुळे किंवा काही वेळा जाणीवपूर्वक जंगलाला आगी
लावल्या जातात. यामुळे मौल्यवान वनस्पती, सरपटणारे
प्राणी आणि पक्ष्यांची घरटी जळून खाक होतात.
पर्यटकांचा कचरा:
अभयारण्यात येणारे पर्यटक सर्रास प्लास्टिकच्या बाटल्या, थर्माकोलच्या
प्लेट्स आणि कचरा जंगलात टाकतात. हा कचरा वन्यजीवांसाठी घातक ठरत आहे.
अतिक्रमण आणि त्याची दाहकता
गौताळा अभयारण्याला लागून असलेली शेती आणि गावांच्या सीमा दिवसेंदिवस जंगलाच्या
दिशेने वाढत आहेत. अधिकृत आणि अनधिकृत आकडेवारीनुसार, अभयारण्याच्या
बफर झोनमध्ये आणि सीमावर्ती भागात शेकडो हेक्टर जमिनीवर शेतीचे अतिक्रमण झाले आहे.
पाळीव गुरांना जंगलात सर्रास चरण्यासाठी सोडले जाते, ज्यामुळे
वन्यजीवांच्या खाद्यावर गदा येते. सीमावर्ती भागातून सरपणासाठी मोठ्या प्रमाणावर
बेकायदेशीर लाकूडतोड होते. तसेच स्थानिक पातळीवर छोट्या प्राण्यांची (उदा. ससे, भेकर, पक्षी) शिकार करण्याच्या घटनाही
छुप्या पद्धतीने घडत असतात, ही चिंतेची बाब
आहे.
संवर्धनासाठी
या
समृद्ध नैसर्गिक वारशाचे रक्षण करण्यासाठी आता युद्धपातळीवर प्रयत्न करण्याची गरज
आहे. त्यासाठी खालील उपाययोजना राबवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
पर्यायी वाहतूक मार्ग किंवा उड्डाणपूल :
औट्रम घाटातील
वाहनांचा ताण कमी करण्यासाठी बोगदा (Tunnel) किंवा 'इको-फ्रेंडली उड्डाणपूल' उभारण्यात यावा, जेणेकरून प्राण्यांना खाली मुक्त संचार करता येईल. तसेच रात्रीच्या
वेळी अवजड वाहतुकीवर मर्यादा घालण्यात याव्यात.
अतिक्रमणावर कडक कारवाई :
उपग्रहाच्या (Satellite Mapping) साहाय्याने
जंगलाच्या सीमा निश्चित करून झालेले अतिक्रमण त्वरित हटवले पाहिजे. वन विभागाने
सीमांवर काटेरी कुंपण किंवा चर (Trenches) खोदावेत.
कृत्रिम जलसाठे आणि सौरपंप :
उन्हाळ्यात प्राण्यांची पाण्यासाठी भटकंती थांबावी म्हणून जंगलाच्या आतल्या भागात
सौर ऊर्जेवर चालणारे कूपनलिका व पाण्याचे कृत्रिम हौद तयार करून ते उन्हाळ्यात
भरलेले ठेवले पाहिजेत.
स्थानिक लोकांचा सहभाग :
जंगलाच्या
कडेला राहणाऱ्या ग्रामस्थांना वन्यजीव संरक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले पाहिजे.
त्यांना रोजगाराच्या संधी (उदा. इको-टूरिझम गाईड) उपलब्ध करून दिल्यास ते शिकारी
आणि लाकूडतोडीला आळा घालण्यास मदत करतील.
कडक प्लास्टिक बंदी आणि तपासणी :
अभयारण्याच्या मुख्य प्रवेशद्वारावरच पर्यटकांची कडक तपासणी व्हावी. प्लास्टिक आत
नेण्यास पूर्ण बंदी असावी आणि नियम मोडणाऱ्यांना मोठा दंड ठोठावला पाहिजे.
वन्यजीव कॉरिडॉरचे जतन :
गौताळा जंगलाचा संबंध इतर डोंगररांगांशी जोडणारा कॉरिडॉर सुरक्षित राहिला, तरच भविष्यात येथे वाघांसारख्या मोठ्या प्राण्यांचा कायमस्वरूपी वावर
शक्य होईल.
गौताळा औट्रमघाटाचे जंगल हे मराठवाडा आणि खान्देशचे 'फुफ्फुस' आहे. येथील निसर्ग केवळ पाहण्यासाठी
नाही, तर तो जगवण्यासाठी आहे. जर आपण आज या
जंगलातील मानवी हस्तक्षेप थांबवला नाही, तर भविष्यात
येथील जैवविविधता केवळ पुस्तकातच उरेल. सरकार, वन विभाग आणि
आपण नागरिक म्हणून एकत्र येऊन या अभयारण्याचे रक्षण करणे, हे आपले आद्य
कर्तव्य आहे.
--
संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक.
तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348
--
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा
--
Please Follow me on :
WhatsApp Group
– https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc
Facebook - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar
X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma
Instagram - https://www.instagram.com/bhavbrahma
Blog - https://bhavbrahma.blogspot.com/
WhatsApp Channel
- https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v
--
#Gautala #Autramghat
#Sanctuary #Environment #Wildlife #Sambhajinagar #Jalgaon #Animals #Birds
#Biodiversity #Maharashtra #Ecology #Bhavesh #Brahmankar
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा