ग्रीन ऑस्कर विजेत्या बरखा आणि परवीन (सामना उत्सव पुरवणी)
जगातील अत्यंत प्रतिष्ठेच्या 'ग्रीन ऑस्कर'ने सन्मानित डॉ. बरखा सुब्बा आणि परवीन शेख या भारतीय महिलांच्या कारकिर्दीवर टाकलेला हा प्रकाश...
भावेश ब्राह्मणकर
निसर्ग संवर्धनाची व्याख्या जेव्हा
जेव्हा केली जाते, तेव्हा
मोठ्या आणि लोकप्रिय प्राण्यांचे चेहरे डोळ्यांसमोर येतात. वाघ, सिंह, हत्ती किंवा गेंडा वाचवण्यासाठी कोट्यवधी रुपयांचे प्रकल्प राबवले
जातात. पण याच निसर्ग साखळीचा मुख्य कणा असलेले छोटे उभयचर आणि दुर्मिळ पक्षी
अनेकदा सरकारी धोरणांपासून ते जनमानसाच्या नजरेतून सुटून जातात. याच दुर्लक्षित
आणि संकटग्रस्त प्रजातींचे अस्तित्व टिकवून धरण्यासाठी दोन भारतीय महिला
शास्त्रज्ञांनी आपले आयुष्य पणाला लावले आहे. वन्यजीव संशोधक डॉ. बरखा सुब्बा आणि
परवीन शेख या त्या दोन रणरागिणी, ज्यांनी आपल्या अभूतपूर्व संवर्धन कार्यामुळे नुकताच जागतिक पातळीवरील
पर्यावरण क्षेत्रातील ऑस्कर मानला जाणारा 'व्हिटले पुरस्कार २०२६' पटकावला आहे.
लंडनच्या 'रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटी' मध्ये जेव्हा युनायटेड किंगडमच्या प्रिन्सेस अॅन यांच्या हस्ते या
दोघींना सन्मानित करण्यात आले, तेव्हा तो केवळ या दोन संशोधकांचा गौरव नव्हता, तर भारताच्या कानाकोपऱ्यात स्थानिक
समुदायांना सोबत घेऊन लढल्या जाणाऱ्या मूक पर्यावरण चळवळीचा तो सर्वात मोठा जागतिक
सन्मान होता.
दार्जिलिंगच्या जंगलात कार्यरत डॉ.
बरखा सुब्बा
पश्चिम बंगालमधील दार्जिलिंगचा उल्लेख होताच
डोळ्यांसमोर येतात ते चहाचे अथांग मळे, धुक्याची चादर आणि कांचनजंगाचे बर्फाच्छादित शिखर. पण याच निसर्गरम्य
परिसराच्या कुशीत एक आदिम जीव आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी धडपडत आहे, ज्याचे नाव आहे 'हिमालयीन सॅलामँडर'. एका सरड्यासारखा दिसणारा हा उभयचर
प्राणी कोट्यवधी वर्षांपासून पृथ्वीवर अस्तित्वात आहे. दार्जिलिंगच्या घनदाट
जंगलात वाढलेल्या डॉ. बरखा सुब्बा यांना लहानपणापासूनच या गूढ विश्वाचे आकर्षण
होते.
"मी लहान असताना तासन् तास
जंगलात भटकत असे. मला बेडूक, कीटक, साप
आणि पक्षी यांच्याबद्दल प्रचंड कुतूहल होते. त्यातही सॅलामँडरने माझे लक्ष वेधून
घेतले. पुढे जाऊन मी जेव्हा संवर्धन जीवशास्त्रज्ञ झाले, तेव्हा मला जाणीव झाली की ज्या जीवाने मला शास्त्रज्ञ बनण्याची
प्रेरणा दिली, त्याचेच
घर आता संकटात आहे," असे
डॉ. बरखा सुब्बा अत्यंत भावनिकतेने सांगतात.
सॅलामँडर: पाणथळ जागांचा 'आरोग्यदूत'
हिमालयीन सॅलामँडर हा केवळ एक प्राणी नाही, तर तो ज्या पाणथळ जागेत राहतो, तिथल्या पर्यावरणाच्या शुद्धतेचा तो
जिवंत पुरावा आहे. या प्राण्याकडे आपले गमावलेले अवयव पुन्हा नैसर्गिकरीत्या तयार
करण्याची अद्भूत क्षमता आहे. पण मानवी हस्तक्षेपामुळे हा जीव आता नामशेष
होण्याच्या मार्गावर आहे. दार्जिलिंगमध्ये अनियंत्रित पर्यटन, चहाच्या बागांचे वाढते व्यापारीकरण
आणि रस्ते बांधणीमुळे येथील लहान-लहान तलाव आणि पाणथळ जागा नष्ट होत आहेत.
धक्कादायक बाब म्हणजे, संपूर्ण
दार्जिलिंगमध्ये आता सॅलामँडरची केवळ ३० प्रजनन स्थळे शिल्लक उरली आहेत आणि
त्यातील बहुतांश जागा सरकारी संरक्षित वनक्षेत्राच्या बाहेर, म्हणजेच मानवी वस्तीजवळ आहेत.
विज्ञानाची लोकचळवळीशी सांगड
डॉ. बरखा सुब्बा यांनी 'फेडरेशन ऑफ सोसायटीज फॉर एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्शन' या संस्थेच्या माध्यमातून या संकटावर
वैज्ञानिक तोडगा शोधला. 'व्हिटले पुरस्कारा'च्या माध्यमातून मिळणाऱ्या निधीचा वापर करून त्या आता सर्वात
संवेदनशील अशा ७ प्रजनन स्थळांचे पुनरुज्जीवन करणार आहेत. यामध्ये तलावांमधील
आक्रमक वनस्पती काढून टाकणे, स्थानिक वनस्पतींची लागवड करणे आणि उभयचरांसाठी अत्यंत घातक मानल्या
जाणाऱ्या 'कायट्रिड
बुरशीजन्य' आजाराचे
स्क्रीनिंग करणे समाविष्ट आहे. पण बरखा यांचे खरे यश हे आहे की त्यांनी चहाच्या
बागांचे व्यवस्थापक, स्थानिक
तरुण आणि महिलांना या मोहिमेत सामील करून घेतले आहे. त्यांना पर्यावरणपूरक
पर्यटनाचे प्रशिक्षण देऊन सॅलामँडरचे रक्षण ही स्थानिक रोजगाराची संधी बनवली आहे.
भारत, नेपाळ
आणि भूतान या तिन्ही देशांच्या सीमा एकत्र येत असल्याने, सॅलामँडरसाठी एक सीमापार संवर्धन आराखडा तयार करण्याचे त्यांचे मोठे
ध्येय आहे.
चंबळच्या खोऱ्यातील रक्षक: परवीन शेख
दार्जिलिंगच्या थंड हवेपासून हजारो किलोमीटर दूर, मध्य भारताच्या कडक उन्हात आणि चंबळ
नदीच्या अथांग पात्रात दुसरी एक कहाणी आकाराला येत होती. विख्यात 'बॉम्बे नॅशनल हिस्टरी सोसायटी'च्या ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ परवीन शेख
यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य 'इंडियन स्किमर' या अत्यंत देखण्या आणि संकटग्रस्त नदीय पक्ष्यासाठी वाहून घेतले आहे.
वरचा भाग काळा, खालचा
भाग पांढरा आणि कात्रीसारखी लांब नारंगी-लाल चोच असलेला हा पक्षी पाण्यावर अत्यंत
वेगाने तरंगत मासे पकडतो. एकेकाळी संपूर्ण आग्नेय आशियात मुक्तपणे विहरण करणाऱ्या
या पक्ष्याची जागतिक लोकसंख्या आता कमालीची घटली असून, त्यातील ९० टक्के पक्षी केवळ भारत आणि बांगलादेशात उरले आहेत. चंबळ
नदी हे त्यांचे सर्वात मोठे आश्रयस्थान आहे.
वाळू उपसा आणि 'घरट्यांचे रक्षक'
इंडियन स्किमर हा पक्षी नदीच्या पात्रात तात्पुरत्या तयार होणाऱ्या वाळूच्या
बेटांवर आपली घरटी बांधतो आणि अंडी घालतो. मात्र, गेल्या काही वर्षांत चंबळच्या खोऱ्यात झालेला बेसुमार बेकायदेशीर वाळू
उपसा, धरणांमुळे बदलणारा पाण्याचा प्रवाह, पाण्याचे प्रदूषण आणि नदीकाठच्या मानवी हस्तक्षेपामुळे या पक्ष्यांचा
वंश धोक्यात आला. नदीकाठची भटकी कुत्री आणि गुरेढोरे या पक्ष्यांची घरटी आणि अंडी
उद्ध्वस्त करत असत. परवीन शेख यांनी यावर केवळ प्रयोगशाळेत संशोधन न करता थेट
जमिनीवर उतरून काम सुरू केले. त्यांनी चंबळ नदीकाठच्या गावांमध्ये जाऊन लोकांचे
प्रबोधन केले आणि घरट्यांचे रक्षक ही अनोखी मोहीम सुरू केली. नदीकाठच्या ३० हून
अधिक स्थानिक तरुणांना त्यांनी या कामासाठी मानधनावर नियुक्त केले. हे रक्षक
उन्हातान्हात नदीच्या बेटांवर गस्त घालून पक्ष्यांच्या अंड्यांचे कुत्रे आणि
चोरांपासून रक्षण करतात.
असे मिळाले लखलखीत यश
परवीन शेख यांच्या या कम्युनिटी मॉडेलचे परिणाम
थक्क करणारे आहेत. चंबळच्या खोऱ्यात इंडियन स्किमरच्या घरट्यांचा जगण्याचा दर १४
टक्क्यांवरून थेट २७ झाला आहे. २०१७ मध्ये जिथे केवळ ४०० पक्षी मोजले गेले होते, तिथे २०२५-२६ पर्यंत ही संख्या १०००
च्या पार गेली आहे. आता 'व्हिटले पुरस्कारा'च्या मदतीने परवीन आपली ही मोहीम उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज
(गंगा-यमुना संगम परिसर) येथे विस्तारित करत आहेत. धार्मिक विधी, मोठ्या प्रमाणावर होणारा नौकाविहार
आणि प्रदूषण यामुळे तिथल्या स्किमर पक्ष्यांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे, तिथे आता हेच संवर्धनाचे मॉडेल राबवले
जाईल.
महिलांचे नेतृत्व आणि संवर्धनाचा नवा
विचार
डॉ. बरखा सुब्बा आणि परवीन शेख यांचे हे यश केवळ
दोन वैयक्तिक पुरस्कारांपुरते मर्यादित नाही. या यशाने जागतिक पर्यावरण क्षेत्राला
एक नवीन दिशा दिली आहे. अनेकदा वन्यजीव संवर्धन हे जंगलाभोवती कुंपण घालून किंवा
स्थानिकांना हुसकावून लावून केले जाते, असा एक समज आहे. मात्र, या दोन्ही महिला शास्त्रज्ञांनी हा समज खोटा ठरवला आहे. "संवर्धन
हे जितके वन्यजीवांचे आहे, तितकेच ते तिथे राहणाऱ्या मानवी समुदायाचेही आहे," हा विचार त्यांनी आपल्या कृतीतून
सिद्ध केला.
स्थानिक चहाच्या मळ्यातील कामगार असो
की चंबळच्या खोऱ्यातील मच्छिमार, जोपर्यंत स्थानिक माणसाला त्या प्राण्याबद्दल आपुलकी वाटत नाही आणि
त्याच्या संरक्षणातून स्वतःच्या उपजीविकेचा मार्ग दिसत नाही, तोपर्यंत कोणतीही संवर्धन मोहीम
यशस्वी होऊ शकत नाही, हे
या दोघींनी दाखवून दिले आहे. पुरुषप्रधान मानल्या जाणाऱ्या वन्यजीव संशोधन आणि
मैदानी संवर्धन क्षेत्रात या दोन्ही महिलांनी प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत
स्वतःचे स्थान निर्माण केले आहे. दार्जिलिंगचे दुर्गम डोंगर असोत की चंबळचे
आव्हानात्मक खोरे, या
दोघींनीही विज्ञानाची कास धरत स्थानिक लोकसंस्कृतीला सोबत घेतले.
निसर्गाचा समतोल हा केवळ
वाघ-सिंहांच्या असण्यावर अवलंबून नसतो, तर तो पाण्याच्या शुद्धतेची साक्ष देणाऱ्या लहानशा सॅलामँडरवर आणि
नदीच्या संथ प्रवाहावर उडणाऱ्या इंडियन स्किमरवरही तितकाच अवलंबून असतो, हे भान या निमित्ताने संपूर्ण देशाला
आले आहे. डॉ. बरखा सुब्बा आणि परवीन शेख यांनी लावलेले हे संवर्धनाचे रोपटे आता
जागतिक स्तरावर वटवृक्ष बनू पाहत आहे. भारताच्या या दोन 'ग्रीन ऑस्कर' विजेत्या महिला शास्त्रज्ञांचा प्रवास हा देशातील आगामी पिढीसाठी, विशेषतः विज्ञान क्षेत्रात येणाऱ्या
तरुणींसाठी अत्यंत प्रेरणादायी आणि मार्गदर्शक ठरेल यात शंका नाही.
--
संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक.
तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348
--
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा
--
Please Follow me on :
WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc
Facebook - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar
X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma
Instagram - https://www.instagram.com/bhavbrahma
Blog - https://bhavbrahma.blogspot.com/
WhatsApp Channel - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v
--
#Barkha #Subba #Parveen #Shaikh
#Green #Oscar #Environment #Whitley #Award #Conservation #Biologist #Wetland #Indian
#Skimmer #Himalayan #Salamander #BNHS
#Chambal #Darjeeling
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा