दुर्लक्षित नंदनवन : अनेर डॅम अभयारण्य

-

तापीची उपनदी असलेल्या अनेर नदीवरील अभयारण्य हे सातपुड्याच्या कुशीतील अप्रतिम जैवविविधतेचे केंद्र आहे. आजवर फारसे चर्चेत नसलेले पण अनेक वैशिष्ट्ये बाळगून असलेल्या या अभयारण्यात एकदा जायलाच हवे...

भावेश ब्राह्मणकर

खान्देशातील सातपुड्याच्या कुशीत वसलेला धुळे जिल्हा हा तसा तापमानासाठी ओळखला जातो. मात्र, याच जिल्ह्याच्या शिरपूर तालुक्यात आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेवर निसर्गाचा एक असा चमत्कार दडलेला आहे, ज्याची मोहिनी पर्यटकांना पडल्याशिवाय राहत नाही. ते ठिकाण म्हणजे अनेर डॅम अभयारण्य. तापी नदीची उपनदी असलेल्या अनेर नदीवर बांधलेल्या धरणामुळे निर्माण झालेला हा परिसर आज जैवविविधतेचे एक समृद्ध केंद्र बनले आहे.


धुळे शहरापासून साधारणपणे ७० ते ८० किलोमीटर अंतरावर असलेले हे अभयारण्य साधारण ८३ चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेले आहे. १९८५ मध्ये या परिसराला अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले. सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमधून उगम पावणारी अनेर नदी या अभयारण्याचे मुख्य आकर्षण आहे. धरणाच्या जलाशयामुळे तयार झालेला विस्तीर्ण पाणीसाठा आणि त्याला लागून असलेला घनदाट जंगलाचा भाग यामुळे हे ठिकाण वन्यजीवांसाठी एक सुरक्षित आश्रयस्थान ठरले आहे. अनेर डॅम अभयारण्याची खरी ओळख तिथल्या समृद्ध वनसंपदेत आहे. येथील जंगल हे प्रामुख्याने पानझडी प्रकारचे आहे.  

सागवान, अंजन, खैर, पळस, धावडा आणि सालई यांसारख्या वृक्षांनी हा परिसर हिरवागार दिसतो. उन्हाळ्यात जेव्हा पाने गळतात, तेव्हा सातपुड्याचे वेगळेच रूप समोर येते.

वन्यजीवांच्या बाबतीत हे अभयारण्य अतिशय संपन्न आहे. येथे बिबट्या, तरस, कोल्हा, रानडुक्कर, भेकर आणि नीलगायींचे वास्तव्य मोठ्या प्रमाणावर आहे. कधीकधी सातपुड्याच्या मुख्य रांगांमधून अस्वले देखील या परिसरात पाण्यासाठी येतात.

धरणाच्या जलाशयामुळे हे ठिकाण स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी आवडीचे केंद्र बनले आहे. हिवाळ्यात येथे विविध प्रकारचे बदके, करकोचे, रोहित (फ्लेमिंगो) आणि इतर जलचर पक्षी पाहायला मिळतात. पक्षी निरीक्षकांसाठी हे एक उत्तम स्थळ आहे.

गर्दीपासून दूर, निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवू इच्छिणाऱ्यांसाठी अनेर डॅम हे उत्तम ठिकाण आहे. येथील धरणाचा परिसर अतिशय नयनरम्य असून सूर्यास्ताच्या वेळी जलाशयाचे दृश्य काळजाचा ठोका चुकवणारे असते.


या अभयारण्याचा स्थानिक ग्रामस्थांच्या जीवनावरही सकारात्मक परिणाम होतो. पर्यटनामुळे स्थानिकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होतात. मार्गदर्शक, वाहनसेवा, लहान व्यवसाय याद्वारे उत्पन्नाचे स्रोत निर्माण होतात. तसेच, पर्यावरण संवर्धनाबाबत जागरूकता वाढवण्यातही या अभयारण्याची भूमिका महत्त्वाची आहे. स्थानिक शाळा, महाविद्यालये आणि स्वयंसेवी संस्था येथे अभ्यासदौरे आयोजित करतात.

अनेर धरण हे केवळ सिंचनाचे साधन नसून ते या भागातील पर्यावरणाचे रक्षण करणारे 'फुफ्फुस' आहे. सातपुड्यातील पावसाचे पाणी अडवून भूगर्भातील पाणी पातळी टिकवून ठेवण्यात या जलाशयाचा मोठा वाटा आहे.

कोणत्याही नैसर्गिक स्थळाप्रमाणे अनेर डॅमला देखील काही आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. सातपुड्याच्या जंगलात होणारी वृक्षतोड आणि उन्हाळ्यात लागणारा 'वणवा' ही येथील मोठी समस्या आहे. तसेच, पर्यटकांकडून होणारा प्लास्टिकचा कचरा ही देखील एक चिंतेची बाब आहे. वन विभागाने या ठिकाणी पर्यटनासाठी काही सुविधा उपलब्ध करून दिल्या असल्या, तरी स्थानिक लोकांचा सहभाग आणि जनजागृती ही काळाची गरज आहे. दरम्यान, वन्यजीव क्षेत्र असल्याने गडबड-गोंधळ टाळावा आणि प्लास्टिकचा वापर करू नये.

अनेर डॅम अभयारण्य हे खान्देशच्या वैभवात भर घालणारे एक अमूल्य रत्न आहे. केवळ एक पिकनिक स्पॉट म्हणून याकडे न पाहता, निसर्ग संवर्धनाचे केंद्र म्हणून त्याचे महत्त्व समजून घेणे आवश्यक आहे. जर तुम्हाला सह्याद्रीच्या कड्यांनंतर सातपुड्याची रांगणी आणि तिथले वन्यजीवन जवळून अनुभवायचे असेल, तर एकदा तरी अनेर डॅमच्या या अथांग जलाशयाला आणि हिरव्यागार जंगलाला भेट द्यायलाच हवी.



भेट देण्याची उत्तम वेळ:
नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा काळ अभयारण्याला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम आहे. यावेळी हवामान आल्हाददायक असते आणि पक्षीही मोठ्या संख्येने असतात.

कसे जाल:
शिरपूर शहरातून खाजगी वाहनाने येथे सहज पोहोचता येते. धुळे किंवा जळगाव येथूनही रस्ते मार्ग उपलब्ध आहेत.

--

bhavbrahma@gmail.com

संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक. तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348

--

आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा

--

Please Follow me on :

WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc

Facebook   - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar

X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma

Instagram  - https://www.instagram.com/bhavbrahma

Blog        -  https://bhavbrahma.blogspot.com/

WhatsApp Channel  - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v

--

#Environment #Aner #Dam #Sanctuary #Wildlife #Biodiversity #Dhule #Satpura #Hills #Ecology #Maharashtra #Bhavesh #Brahmankar

टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

माझ्या पहिल्या पुस्तकाच्या प्रकाशन सोहळ्याचे हार्दिक निमंत्रण

-
इमेज
नमस्कार, आपणा सर्वांना सांगताना आणि आमंत्रित करताना आनंद होतो की, ‘ अरूणोदय ’ या माझ्या पहिल्या पुस्तकाचा प्रकाशन सोहळा येत्या २७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सायंकाळी ६ वाजता कुर्तकोटी सभागृह, शंकराचार्य संकुल, गंगापूर रोड, नाशिक येथे आयोजित केला आहे. कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान अभ्यासवृत्ती कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानच्यावतीने २०२४ मध्ये मला अभ्यासवृत्ती देण्यात आली. एक लक्ष रूपयाची ही अभ्यासवृत्ती ज्यांना आजवर लाभली ते मराठी साहित्यातील आघाडीचे लेखक आहेत. या अभ्यासवृत्ती अंतर्गत अरूणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमा हा विषय मी निवडला. तेथे प्रत्यक्ष जाऊन ‘ अरूणोदय ’ या कादंबरीचे मी लेखन केले. आता ही कादंबरी पुण्याच्या दिलीपराज प्रकाशनाच्यावतीने मराठी साहित्यविश्वात येत आहे. यांच्या हस्ते प्रकाशन भारताच्या संरक्षण क्षेत्रातील दिग्गज व्यक्तिमत्व आणि नवी दिल्लीतील लष्करी गुप्तहेर क्षेत्राचे तज्ज्ञ कर्नल विनायक भट आणि सेवानिवृत्त हवाईदल उपप्रमुख व्हाईस अडमिरल सुनील भोकरे यांच्या शुभ हस्ते या पुस्तकाचे प्रकाशन होणार आहे. कर्नल भट यांच्याविषयी कर्नल भट हे चिनी भाषा तज्ज्ञ आहेत. त्यामुळेच भारत-चीन यांच्...
अधिक वाचा

भारतावर हे महाकाय संकट धडकणार? (नवशक्ती)

-
इमेज
भारतावर हे महाकाय संकट धडकणार ? जागतिक अर्थ, राजकारण आणि संरक्षण क्षेत्रात तेल अतिशय केंद्रस्थानी आहे. दोन्ही महायुद्धात तेलाचे स्थान कळीचेच होते. आता याच तेलावरुन भारतावर महासंकट धडकण्याची चिन्हे आहेत. भावेश ब्राह्मणकर भारत आणि अमेरिका यांच्यात सध्या व्यापार कराराची बोलणी सुरू आहे. तसे पाहता ९ जुलैपर्यंत अंतिम करार किंवा त्याची घोषणा अपेक्षित होती. तत्पूर्वी याबाबत मॅरेथॉन वाटाघाटी सुरू होत्या आणि आहेत. भारताचा मोठा गट अमेरिकेत ठाण मांडून बसला आहे. व्यापार शुल्क वाढविण्याच्या भीतीने आपल्यासोबत वाटाघाटी करण्याची वेळ अमेरिकेने अनेक देशांवर आणली आहे. अमेरिकला अधिकाधिक लाभ मिळावा हा यामागे हेतू आहे. भारतासोबतचा व्यापार करार अंतिम झालेला नसतानाच एक चिंताजनक बाब समोर येत आहे. एकप्रकारे हे भारतावरील महासंकटच म्हणता येईल. त्यामुळे त्याबाबत विस्तृत जाणून घेणे अगत्याचे आहे. संपूर्ण जगाचा डोलारा तेलामुळेच किंवा तेलावरच चालतो आहे, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. देशोदेशीची अर्थव्यवस्था, विकास आणि इतर अनेक बाबी तेलावरच अवलंबून आहेत. भूगर्भात असलेली ही मौलिक साधनसंपत्ती या पृथ्वीतलाची अदभूत...
अधिक वाचा

तब्बल १९ देशांच्या एकजुटीने चीनला धडकी (नवशक्ती)

-
इमेज
तब्बल १९ देशांच्या एकजुटीने चीनला धडकी महासत्तेसाठी आसुसलेल्या चीनला जबर धडकी भरली आहे. तब्बल १९ देशांचे ४० हजार सैनिक सशस्र मैदानात उतरले आहेत. भारतही यात सहभागी झाला असून जगात पहिल्यांदाच असा प्रकार घडत आहे. भावेश ब्राह्मणकर ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज हे सध्या चीन दौऱ्यावर आहेत. चीनचे सर्वेसर्वा शी जिनपिंग यांची भेट घेऊन त्यांनी ऑस्ट्रेलिया-चीन संबंध आणि व्यापार बळकट करण्याबाबत चर्चा केली. त्याचवेळी तिकडे दक्षिण चीन समुद्रात ऑस्ट्रेलियाच्याच पुढाकाराने तब्बल १९ देशांचे लष्करी पथक सराव करीत आहे. सुमारे ४० हजार सैनिक सशस्र सज्ज आहेत. तसे पाहता हा काही योगायोग नाही, तर मुत्सद्देगिरी आणि डावपेचांचा एक भाग आहे. याद्वारे ऑस्ट्रेलियन पंतप्रधानांनी चीनला अनेक इशारे दिले आहेत. सर्वप्रथम दक्षिण चीन समुद्रात नेमके काय घडते आहे ते जाणून घेऊ. आजवरच्या इतिहासातील सर्वात मोठा युद्ध सराव होत आहे. ‘ तॅलिस्मन सेबर ’ असे त्याला नाव देण्यात आले आहे. ‘ तॅलिस्मन सेबर ’ चा अर्थ आहे जादुई तलवार. म्हणजेच ही जादुई शक्ती चीनच्या पोटात गोळाच आणणारी आहे. गेल्या काही दशकात चीनने दक्षिण समुद्र...
अधिक वाचा