सह्याद्रीचे वैभव : कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्य

-

महाराष्ट्रातील सर्वात उंचीचे शिखर असलेल्या कळसूबाईच्या पायथ्याशी असलेले हे अभयारण्य जैविक विविधतेने नटलेले आहे. लगतचे भंडारदरा धरण येथील वैविध्याला ‘चार चाँद’च लावते.

भावेश ब्राह्मणकर

सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगा, खोल दऱ्या आणि धुक्यात हरवलेली शिखरे म्हणजे निसर्गाचा एक अद्भूत चमत्कार आहे. याच रांगांमध्ये वसलेले कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील निसर्गप्रेमी, गिर्यारोहक आणि वन्यजीव अभ्यासकांसाठी एक नंदनवनच आहे. अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात स्थित असलेले हे अभयारण्य जैवविविधतेने नटलेले असून याला ऐतिहासिक आणि भौगोलिक महत्त्वही तितकेच मोठे आहे.


कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्याची स्थापना १९८६ मध्ये करण्यात आली. याचे एकूण क्षेत्रफळ साधारणपणे २९९.१८ चौरस किलोमीटर इतके आहे. हे अभयारण्य सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेत वसलेले असून, उत्तरेला कळसूबाई शिखर आणि दक्षिणेला हरिश्चंद्रगड अशा दोन ऐतिहासिक आणि उंच ठिकाणांच्या दरम्यान पसरलेले आहे. येथील भूप्रदेश अत्यंत खडतर, चढ-उताराचा आणि डोंगरदऱ्यांनी व्यापलेला आहे. महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर कळसूबाई (१६४६ मीटर) याच अभयारण्यात येते, ज्याला 'महाराष्ट्राचे एव्हरेस्ट' म्हटले जाते.

अभयारण्याची मुख्य वैशिष्ट्ये
उंच शिखरे आणि किल्ले:
कळसूबाई शिखराव्यतिरिक्त येथे हरिश्चंद्रगड, रत्नगड, कुलंग, मदनगड आणि अलंग यांसारखे अभेद्य किल्ले आहेत.
जलसंपदा:
प्रवरा नदीचा उगम याच परिसरात होतो. तसेच प्रसिद्ध 'भंडारदरा धरण' (विल्सन डॅम) आणि 'रंधा धबधबा' या अभयारण्याच्या अगदी जवळ आहेत.
ऐतिहासिक वारसा:
हरिश्चंद्रगडावरील 'कोकणकडा' आणि 'कळेश्वर मंदिर' ही स्थापत्यशास्त्राची उत्तम उदाहरणे येथे पाहायला मिळतात.

समृद्ध जैविक विविधता
हे अभयारण्य पश्चिम घाटाचा भाग असल्याने येथे वनस्पती आणि प्राण्यांची प्रचंड विविधता आढळते.
वनस्पती:
येथील जंगलाचे स्वरूप प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय निम-सदाहरित प्रकारचे आहे.
वृक्ष:
हिरडा, बेहडा, अंजन, जांभूळ, आंबा आणि ऐन यांसारखे मोठे वृक्ष मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
वनौषधी:
येथे शेकडो प्रकारच्या दुर्मिळ वनौषधी मिळतात, ज्यावर स्थानिक आदिवासी बांधव अवलंबून असतात.
कारवी:
दर सात वर्षांनी फुलणारी 'कारवी' ही वनस्पती या अभयारण्याचे मुख्य आकर्षण आहे.

वन्यप्राणी:
कठीण भौगोलिक परिस्थितीमुळे येथे अनेक लाजाळू आणि दुर्मिळ वन्यजीवांचे वास्तव्य आहे.
सस्तन प्राणी:
बिबट्या, भेकर, सांबर, रानडुक्कर, कोल्हा, तरस आणि रानमांजर हे प्राणी प्रामुख्याने आढळतात.
शेकरू:
महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी असलेली 'शेकरू' (Indian Giant Squirrel) येथे काही प्रमाणात पाहायला मिळते.

पक्षी:
हे अभयारण्य पक्षीनिरीक्षकांसाठी उत्तम जागा आहे. येथे मोर, धनेश (Hornbill), सुतार पक्षी, बुलबुल आणि विविध प्रकारचे गरूड आढळतात.
सरपटणारे प्राणी:
अजगर, नाग, घोणस आणि विविध सरडे या भागात मोठ्या संख्येने आहेत.

निसर्गाचा अनमोल ठेवा असूनही, या अभयारण्याला काही गंभीर समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. त्या म्हणजे,
पर्यटकांची अतिगर्दी:
कळसूबाई आणि हरिश्चंद्रगड येथे ट्रेकर्सची संख्या प्रचंड वाढल्याने कचऱ्याची (विशेषतः प्लास्टिकची) समस्या निर्माण झाली आहे.
वणवा:
उन्हाळ्यात लागणाऱ्या वणव्यांमुळे येथील जैवविविधतेचे आणि लहान जीवांचे मोठे नुकसान होते.

जंगलतोड आणि अतिक्रमण:
चराई आणि शेतीसाठी काही प्रमाणात होणारी जंगलतोड वन्यप्राण्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाला धक्का पोहचवत आहे.
मानव-वन्यजीव संघर्ष:
बिबट्यांच्या वाढत्या संख्येमुळे आजूबाजूच्या गावांमध्ये पाळीव प्राण्यांवरील हल्ल्यांचे प्रमाण वाढले आहे.

भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ
पावसाळा (जून ते सप्टेंबर):
जर तुम्हाला निसर्गाचे हिरवेगार रूप, धबधबे आणि ढगांमध्ये हरवलेली शिखरे पाहायची असतील, तर हा काळ सर्वोत्तम आहे. (मात्र ट्रेकिंग करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे).

हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी):
वन्यजीव दर्शनासाठी आणि ट्रेकिंगसाठी हा काळ सर्वाधिक सुखद असतो. वातावरण आल्हाददायक असते.
उन्हाळा (मार्च ते मे):
रात्रीच्या वेळी काजवा महोत्सव (Fireflies Festival) पाहण्यासाठी मे महिन्याचा शेवटचा आठवडा प्रसिद्ध आहे.

कसे जाल?
हे अभयारण्य मुंबई, पुणे आणि नाशिक या शहरांपासून जवळ असल्याने रस्ते आणि रेल्वेने सहज जोडलेले आहे.
रस्ते मार्गे:
मुंबईपासून:
मुंबई-नाशिक महामार्गावरून घोटीमार्गे भंडारदरा किंवा बारी गावाला जाता येते (अंदाजे १५० किमी).
पुण्यापासून:
पुणे-नाशिक महामार्गावरून संगमनेर किंवा अकोले मार्गे येथे पोहोचता येते (अंदाजे १७५ किमी).
नाशिकपासून:
नाशिकपासून हे अंतर अवघे ६०-७० किमी आहे.

रेल्वे मार्गे:
सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन इगतपुरी आहे. इगतपुरीपासून खासगी वाहनाने किंवा बसने बारी (कळसूबाईचा पायथा) किंवा भंडारदऱ्याला जाता येते.
विमान मार्गे:
सर्वात जवळचे विमानतळ नाशिक (ओझर) किंवा मुंबई (छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ) आहे. तेथून पुढे रस्ते मार्गे प्रवास करावा लागतो.

कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्य हे केवळ पर्यटनाचे केंद्र नसून ते एक संवेदनशील पर्यावरणीय क्षेत्र आहे. येथील डोंगरदऱ्या आपल्याला निसर्गाच्या विशालतेची जाणीव करून देतात. एक जबाबदार पर्यटक म्हणून आपण या अभयारण्यात जाताना कचरा करू नये, वन्यप्राण्यांना त्रास देऊ नये आणि या निसर्गसंपदेचे जतन करण्याची शपथ घेतली पाहिजे. जर तुम्ही अजून येथे गेला नसाल, तर सह्याद्रीचा हा रोमहर्षक अनुभव नक्की घ्या!

--

bhavbrahma@gmail.com

संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक. तसेच मुक्त पत्रकार.
मो. 9423479348

--

आपल्याला हा लेख कसा वाटला? आपली प्रतिक्रिया आवर्जून नोंदवा

--

Please Follow me on :

WhatsApp Group – https://chat.whatsapp.com/D6XHacZLv83IvDo8Ed8sTe?mode=wwc

Facebook   - www.facebook.com/BhaveshBrahmankar

X (Twitter) - www.twitter.com/BhavBrahma

Instagram  - https://www.instagram.com/bhavbrahma

Blog        -  https://bhavbrahma.blogspot.com/

WhatsApp Channel  - https://whatsapp.com/channel/0029VapnkDV7tkj50q5hUm1v

--

#Kalsubai #Harishchandragarh #Wildlife #Sanctuary #Ahilyanagar #Environment #Biodiversity #Ecology #Bhandardara #Dam #Maharashtra #Bhavesh #Brahmankar


टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

माझ्या पहिल्या पुस्तकाच्या प्रकाशन सोहळ्याचे हार्दिक निमंत्रण

-
इमेज
नमस्कार, आपणा सर्वांना सांगताना आणि आमंत्रित करताना आनंद होतो की, ‘ अरूणोदय ’ या माझ्या पहिल्या पुस्तकाचा प्रकाशन सोहळा येत्या २७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सायंकाळी ६ वाजता कुर्तकोटी सभागृह, शंकराचार्य संकुल, गंगापूर रोड, नाशिक येथे आयोजित केला आहे. कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान अभ्यासवृत्ती कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानच्यावतीने २०२४ मध्ये मला अभ्यासवृत्ती देण्यात आली. एक लक्ष रूपयाची ही अभ्यासवृत्ती ज्यांना आजवर लाभली ते मराठी साहित्यातील आघाडीचे लेखक आहेत. या अभ्यासवृत्ती अंतर्गत अरूणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमा हा विषय मी निवडला. तेथे प्रत्यक्ष जाऊन ‘ अरूणोदय ’ या कादंबरीचे मी लेखन केले. आता ही कादंबरी पुण्याच्या दिलीपराज प्रकाशनाच्यावतीने मराठी साहित्यविश्वात येत आहे. यांच्या हस्ते प्रकाशन भारताच्या संरक्षण क्षेत्रातील दिग्गज व्यक्तिमत्व आणि नवी दिल्लीतील लष्करी गुप्तहेर क्षेत्राचे तज्ज्ञ कर्नल विनायक भट आणि सेवानिवृत्त हवाईदल उपप्रमुख व्हाईस अडमिरल सुनील भोकरे यांच्या शुभ हस्ते या पुस्तकाचे प्रकाशन होणार आहे. कर्नल भट यांच्याविषयी कर्नल भट हे चिनी भाषा तज्ज्ञ आहेत. त्यामुळेच भारत-चीन यांच्...
अधिक वाचा

भारतावर हे महाकाय संकट धडकणार? (नवशक्ती)

-
इमेज
भारतावर हे महाकाय संकट धडकणार ? जागतिक अर्थ, राजकारण आणि संरक्षण क्षेत्रात तेल अतिशय केंद्रस्थानी आहे. दोन्ही महायुद्धात तेलाचे स्थान कळीचेच होते. आता याच तेलावरुन भारतावर महासंकट धडकण्याची चिन्हे आहेत. भावेश ब्राह्मणकर भारत आणि अमेरिका यांच्यात सध्या व्यापार कराराची बोलणी सुरू आहे. तसे पाहता ९ जुलैपर्यंत अंतिम करार किंवा त्याची घोषणा अपेक्षित होती. तत्पूर्वी याबाबत मॅरेथॉन वाटाघाटी सुरू होत्या आणि आहेत. भारताचा मोठा गट अमेरिकेत ठाण मांडून बसला आहे. व्यापार शुल्क वाढविण्याच्या भीतीने आपल्यासोबत वाटाघाटी करण्याची वेळ अमेरिकेने अनेक देशांवर आणली आहे. अमेरिकला अधिकाधिक लाभ मिळावा हा यामागे हेतू आहे. भारतासोबतचा व्यापार करार अंतिम झालेला नसतानाच एक चिंताजनक बाब समोर येत आहे. एकप्रकारे हे भारतावरील महासंकटच म्हणता येईल. त्यामुळे त्याबाबत विस्तृत जाणून घेणे अगत्याचे आहे. संपूर्ण जगाचा डोलारा तेलामुळेच किंवा तेलावरच चालतो आहे, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. देशोदेशीची अर्थव्यवस्था, विकास आणि इतर अनेक बाबी तेलावरच अवलंबून आहेत. भूगर्भात असलेली ही मौलिक साधनसंपत्ती या पृथ्वीतलाची अदभूत...
अधिक वाचा

तब्बल १९ देशांच्या एकजुटीने चीनला धडकी (नवशक्ती)

-
इमेज
तब्बल १९ देशांच्या एकजुटीने चीनला धडकी महासत्तेसाठी आसुसलेल्या चीनला जबर धडकी भरली आहे. तब्बल १९ देशांचे ४० हजार सैनिक सशस्र मैदानात उतरले आहेत. भारतही यात सहभागी झाला असून जगात पहिल्यांदाच असा प्रकार घडत आहे. भावेश ब्राह्मणकर ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज हे सध्या चीन दौऱ्यावर आहेत. चीनचे सर्वेसर्वा शी जिनपिंग यांची भेट घेऊन त्यांनी ऑस्ट्रेलिया-चीन संबंध आणि व्यापार बळकट करण्याबाबत चर्चा केली. त्याचवेळी तिकडे दक्षिण चीन समुद्रात ऑस्ट्रेलियाच्याच पुढाकाराने तब्बल १९ देशांचे लष्करी पथक सराव करीत आहे. सुमारे ४० हजार सैनिक सशस्र सज्ज आहेत. तसे पाहता हा काही योगायोग नाही, तर मुत्सद्देगिरी आणि डावपेचांचा एक भाग आहे. याद्वारे ऑस्ट्रेलियन पंतप्रधानांनी चीनला अनेक इशारे दिले आहेत. सर्वप्रथम दक्षिण चीन समुद्रात नेमके काय घडते आहे ते जाणून घेऊ. आजवरच्या इतिहासातील सर्वात मोठा युद्ध सराव होत आहे. ‘ तॅलिस्मन सेबर ’ असे त्याला नाव देण्यात आले आहे. ‘ तॅलिस्मन सेबर ’ चा अर्थ आहे जादुई तलवार. म्हणजेच ही जादुई शक्ती चीनच्या पोटात गोळाच आणणारी आहे. गेल्या काही दशकात चीनने दक्षिण समुद्र...
अधिक वाचा