पाणघोड्यांना ठार मारण्याचे फर्मान

जगभरात सध्या कोलंबिया सरकारच्या या अजब निर्णयाची चर्चा होत आहे. मात्र, ही वेळ त्यांच्यावर का आली? पाणघोडे नकोसे का झाले आहेत? ठार मारण्याऐवजी अन्य काही पर्याय आहे का?

भावेश ब्राह्मणकर

१९८० च्या दशकात कोलंबियामध्ये अंमली पदार्थांच्या काळ्या साम्राज्याचा सम्राट पाब्लो एस्कोबार याने जेव्हा आपल्या 'हॅसिएंडा नापोलेस' या आलिशान इस्टेटवर आफ्रिकेतून चार हिप्पो (पाणघोडे) आणले होते, तेव्हा कोणालाही कल्पना नव्हती की, हे प्राणी भविष्यात दक्षिण अमेरिकेच्या पर्यावरणासाठी 'टायमिंग बॉम्ब' ठरणार आहेत. आज एस्कोबारच्या मृत्यूनंतर तीन दशकांनंतरही, त्याचे हे 'विदेशी वारसदार' कोलंबियाच्या मॅग्डालेना नदीच्या खोऱ्यात आपले साम्राज्य विस्तारत आहेत. अलीकडेच कोलंबिया सरकारने यातील ८० हिप्पोंना ठार मारण्याची (Culling) दिलेली परवानगी म्हणजे केवळ एका प्राण्याला संपवण्याचा निर्णय नसून, तो मानवी हस्तक्षेप, पर्यावरण आणि नैतिकता यांच्यातील संघर्षाचा एक नवीन अंक आहे.

१९९३ मध्ये पाब्लो एस्कोबारच्या मृत्यूनंतर त्याच्या खासगी प्राणीसंग्रहालयातील झेब्रा, जिराफ यांसारखे इतर प्राणी सरकारने सुरक्षित ठिकाणी हलवले. मात्र, दोन-तीन टन वजनाच्या महाकाय हिप्पोंना हलवणे अत्यंत कठीण आणि खर्चिक असल्याने त्यांना तिथेच सोडून देण्यात आले. तेव्हा केवळ चार असलेला हा आकडा आज १५० ते २०० च्या घरात पोहोचला आहे. शास्त्रज्ञांचा असा अंदाज आहे की, जर यावर तातडीने नियंत्रण मिळवले नाही, तर २०३० पर्यंत ही संख्या ४०० च्या पार जाईल.

सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न हा की, आफ्रिकेतील हे प्राणी कोलंबियात इतके वेगाने का वाढत आहेत? याचे उत्तर तिथल्या भौगोलिक परिस्थितीत दडलेले आहे. आफ्रिकेत हिप्पोंना दुष्काळ आणि सिंहासारख्या नैसर्गिक भक्षकांचा सामना करावा लागतो, ज्यामुळे त्यांची संख्या मर्यादित राहते. मात्र, कोलंबियाच्या नद्यांमध्ये त्यांना भरपूर पाणी, मुबलक चारा आणि कोणताही नैसर्गिक शत्रू नाही. या 'स्वर्गा'सारख्या परिस्थितीमुळे त्यांची प्रजनन क्षमता कमालीची वाढली आहे.

हे हिप्पो दिसायला शांत वाटले, तरी ते 'अनाहूत पाहुणे' (Invasive Species) म्हणून स्थानिक जैवविविधतेसाठी कर्दनकाळ ठरत आहेत. ते कसे ते पाहूया...

१. जलपरिसंस्थेवर परिणाम:
हिप्पो दिवसाचा बराच काळ पाण्यात घालवतात. त्यांच्या विष्ठेमुळे पाण्यातील पोषक तत्वांचे प्रमाण विस्कळीत होते. यामुळे 'युट्रोफिकेशन' नावाची प्रक्रिया घडून येते, ज्यामुळे पाण्यातील ऑक्सिजन कमी होतो आणि स्थानिक मासे व इतर जलचर मरू लागतात. याचा थेट फटका मॅग्डालेना नदीवर अवलंबून असलेल्या हजारो मच्छीमारांना बसत आहे.

२. जमिनीवरील अतिक्रमण:
रात्रीच्या वेळी हे प्राणी चारा चरण्यासाठी बाहेर पडतात. त्यांच्या अवाढव्य वजनामुळे जमिनीची धूप होते आणि स्थानिक वनस्पतींचे नुकसान होते. कोलंबियातील मॅनेटी सारख्या दुर्मिळ जलचरांच्या अधिवासावरही यामुळे गदा आली आहे.

आफ्रिकेत हिप्पोंना सर्वात धोकादायक प्राण्यांपैकी एक मानले जाते. दरवर्षी तिथे शेकडो मृत्यू त्यांच्या हल्ल्यांमुळे होतात. कोलंबियामध्ये अद्याप मोठी जीवितहानी झाली नसली, तरी स्थानिक वस्त्यांमध्ये हिप्पोंचा वावर वाढल्याने भीतीचे वातावरण आहे. दुसरीकडे, हेच हिप्पो कोलंबियाच्या पर्यटनाचा मुख्य आधार बनले आहेत. स्थानिक नागरिक त्यांना पाहायला येणाऱ्या पर्यटकांतून आपली उपजीविका शोधत आहेत. त्यामुळेच जेव्हा सरकार त्यांना ठार मारण्याचा निर्णय घेते, तेव्हा स्थानिकांकडून त्याला भावनिक विरोध होतो.

कोलंबिया सरकारने ८० हिप्पोंना मारण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी इतर पर्यायांची चाचपणी केली होती, परंतु त्यातील प्रत्येक पर्यायाला मर्यादा आहेत. त्या म्हणजे..

नसबंदी : हिप्पोंची नसबंदी करणे ही अत्यंत गुंतागुंतीची आणि खर्चिक प्रक्रिया आहे. एका हिप्पोची शस्त्रक्रिया करण्यासाठी सुमारे ५० हजार डॉलर्स खर्च येतो. शिवाय, हे प्राणी रागीट असल्याने त्यांना गुंगीचे औषध देणे आणि शस्त्रक्रिया करणे यात तज्ज्ञांच्या जिवालाही धोका असतो.

स्थलांतर : काही हिप्पोंना मेक्सिको किंवा भारतासारख्या देशांतील प्राणीसंग्रहालयात पाठवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. परंतु, शेकडो हिप्पोंचे विमानाने स्थलांतर करणे आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य नाही.

मारणे : हा सर्वात कठोर पण शास्त्रज्ञांच्या मते प्रभावी उपाय आहे. पर्यावरणीय संतुलन राखण्यासाठी लोकसंख्या नियंत्रित करण्याचा हा शेवटचा पर्याय उरतो.

हिप्पोंचा हा विषय केवळ विज्ञानाचा उरलेला नाही, तो आता नैतिकतेच्या चौकटीत अडकला आहे. प्राण्यांच्या हक्कासाठी लढणाऱ्या संघटनांचे म्हणणे आहे की, मानवाच्या चुकीमुळे (एस्कोबारने त्यांना तिथे आणले) या निष्पाप प्राण्यांना जीव का गमवावा लागावा? मानवी हव्यास आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीचा दंड निसर्गाला का?

मात्र, पर्यावरणवाद्यांचा तर्क वेगळा आहे. जर एका प्रजातीला वाचवण्यासाठी आपण संपूर्ण नदीची परिसंस्था आणि शेकडो स्थानिक प्रजाती नष्ट होऊ दिल्या, तर तो अधिक मोठा गुन्हा ठरेल. 'इन्व्हेसिव्ह स्पिसिज' संदर्भात जगभरामध्ये अनेकदा असे कठोर निर्णय घ्यावे लागले आहेत. ऑस्ट्रेलियातील उंट किंवा दक्षिण अमेरिकेतील काही विशिष्ट माशांच्या बाबतीतही असेच घडले आहे.

कोलंबियातील हे हिप्पो ठार करण्याऐवजी गुजरातमधील वनतारा प्रकल्पात द्यावेत, अशी विनंती उद्योजक अनंत अंबानी यांनी केली आहे. तसे झाले तर या हिप्पोंचा जीव वाचेल. मात्र, वनतारामध्ये कोलंबियासारखा प्रश्न भविष्यात निर्माण होईल का, अशी शंका उपस्थित केली जात आहे.

कोलंबियातील हिप्पोंचे हे प्रकरण मानवासाठी एक गंभीर इशारा आहे. कोणत्याही नैसर्गिक अधिवासात परकीय प्रजातींचा हस्तक्षेप किती विध्वंसक ठरू शकतो, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे. निसर्गाचे नियम मोडून जेव्हा माणूस आपली विलासी स्वप्ने पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याचे परिणाम पुढील पिढ्यांना भोगावे लागतात.

हिप्पोंना मारण्याचा निर्णय हा क्रूर वाटत असला, तरी तो 'दुष्टातून कमी दुष्ट' असा निवडलेला मार्ग आहे. भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी जागतिक स्तरावर वन्यजीव व्यापाराचे कडक नियम आणि पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकनाची गरज आहे. कोलंबियाला आता भावनिकता बाजूला ठेवून, विज्ञानाच्या आधारे या प्रश्नाचे निराकरण करावे लागेल, जेणेकरून तिथल्या नद्यांचा नैसर्गिक श्वास कोंडणार नाही.