नांदूरमध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य

महाराष्ट्राचे भरतपूर आणि रामसर स्थळ म्हणून ओळख असलेले नांदूरमध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य अनेक अर्थाने महत्वाचे आहे. चला तर जाणून घेऊ या अभ्यारण्याविषयी सविस्तर...

भावेश ब्राह्मणकर

नाशिक जिल्ह्यातील नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य हे राज्यातील सर्वात महत्त्वाचे पक्षी अभयारण्य मानले जाते. ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हणून ओळखले जाणारे हे अभयारण्य जैवविविधतेचा समृद्ध खजिना जपणारे आहे. विशेष म्हणजे, या अभयारण्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली असून ते रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. त्यामुळे या प्रदेशाचे पर्यावरणीय महत्त्व अधिक अधोरेखित होते.

भौगोलिक वैशिष्ट्ये आणि निर्मिती
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्याचा उगम गोदावरी नदी आणि तिच्या उपनद्यांच्या संगमामुळे झाला आहे. या ठिकाणी बांधण्यात आलेल्या धरणामुळे विस्तीर्ण जलक्षेत्र तयार झाले आणि कालांतराने हे जलक्षेत्र पक्ष्यांसाठी अनुकूल अधिवास बनले. येथे पाणथळ प्रदेश, गवताळ जमीन, लहान बेटं आणि झुडुपं यांचा संगम आढळतो, जो विविध प्रजातींना आकर्षित करतो.

‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ का?
राजस्थानातील केवळादेव राष्ट्रीय उद्यान (भरतपूर) प्रमाणेच येथेही हजारो स्थलांतरित पक्षी हिवाळ्यात येतात. त्यामुळे नांदूरमध्यमेश्वरला ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ असे संबोधले जाते. नोव्हेंबर ते मार्च या कालावधीत येथे पक्ष्यांची वर्दळ मोठ्या प्रमाणात वाढते.

जैवविविधतेचा खजिना
या अभयारण्यात सुमारे २५० हून अधिक पक्षीप्रजातींची नोंद झाली आहे. यामध्ये स्थानिक तसेच स्थलांतरित पक्ष्यांचा समावेश आहे. विशेषतः सायबेरिया, युरोप आणि मध्य आशियातून येणारे पक्षी येथे पाहायला मिळतात.
महत्त्वाचे पक्षी म्हणजे— फ्लेमिंगो, पेंटेड स्टॉर्क, ब्लॅक-आयबिस, ओपनबिल स्टॉर्क, कॉर्मोरंट, विविध प्रकारचे बदकं आणि गरुड. या पक्ष्यांचे थवे पाणथळ भागात विहार करताना पाहणे म्हणजे निसर्गाचा अद्भुत अनुभव असतो.
पक्ष्यांबरोबरच येथे सस्तन प्राणी, सरीसृप आणि मासे यांचाही समृद्ध साठा आहे. कोल्हे, ससे, मुंगूस, तसेच विविध प्रकारचे साप आणि कासव येथे आढळतात. जलस्रोतामुळे माशांची संख्या मोठ्या प्रमाणात आहे, ज्यामुळे पक्ष्यांसाठी अन्नसाखळी टिकून राहते.

पर्यावरणीय महत्त्व
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य केवळ पर्यटन स्थळ नसून पर्यावरणीय संतुलन राखण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावते. पाणथळ प्रदेश हे कार्बन साठवणूक, जलशुद्धीकरण आणि पूरनियंत्रण यासाठी अत्यंत उपयुक्त असतात. येथे निर्माण होणारे सूक्ष्मजीव आणि वनस्पती जलप्रदूषण कमी करण्यास मदत करतात.

रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाल्यामुळे या भागाच्या संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय निकष लागू होतात. जलक्षेत्रांचे संवर्धन, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर यावर अधिक भर दिला जातो. त्यामुळे नांदूरमध्यमेश्वरचे महत्त्व केवळ स्थानिक किंवा राष्ट्रीय मर्यादेत न राहता जागतिक स्तरावर पोहोचले आहे.

पर्यटन आणि पक्षी निरीक्षण
निसर्गप्रेमींसाठी हे अभयारण्य एक स्वर्ग आहे. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी पक्ष्यांची हालचाल विशेषतः आकर्षक असते. दूरदर्शक (बायनॉक्युलर) आणि कॅमेरा घेऊन येथे आलेले पर्यटक पक्ष्यांच्या जीवनाचा जवळून अनुभव घेतात. महाराष्ट्र वन विभागाने येथे काही सोयीसुविधा उपलब्ध करून दिल्या आहेत. निरीक्षण मनोरे, मार्गदर्शक फलक आणि नियंत्रित पर्यटनामुळे पर्यटकांना सुरक्षित आणि समृद्ध अनुभव मिळतो.

संवर्धनाच्या आव्हानांचा वेध
जरी नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य जैवविविधतेने समृद्ध असले तरी त्यासमोर काही गंभीर आव्हाने आहेत. जलप्रदूषण, अनियंत्रित शेती, पाण्याचा अति वापर आणि मानवी हस्तक्षेप यामुळे अधिवास धोक्यात येत आहे. काही वेळा पाण्याची पातळी कमी झाल्यास पक्ष्यांच्या निवासावर परिणाम होतो. तसेच, हवामान बदलामुळे स्थलांतरित पक्ष्यांच्या आगमनाच्या पद्धतीतही बदल होत असल्याचे निरीक्षण केले गेले आहे. त्यामुळे वैज्ञानिक पद्धतीने संवर्धनाची गरज अधिक अधोरेखित होते.

स्थानिकांची भूमिका
या अभयारण्याच्या संवर्धनात स्थानिक ग्रामस्थांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पर्यावरणपूरक शेती, जलस्रोतांचे जतन आणि पर्यटकांबाबत जागरूकता यामुळे संवर्धनाला हातभार लागतो. काही स्वयंसेवी संस्था आणि वन विभाग स्थानिक लोकांना प्रशिक्षण देऊन पर्यावरण संरक्षणाचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य हे केवळ पक्ष्यांचे निवासस्थान नसून निसर्गाच्या समृद्धतेचे जिवंत प्रतीक आहे. रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाल्यामुळे या अभयारण्याचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. जैवविविधतेचे रक्षण, पर्यावरणीय संतुलन आणि शाश्वत पर्यटन या तिन्ही बाबींचा उत्कृष्ट संगम येथे दिसून येतो. शिवाय गोदावरी नदीचे प्रदूषण हे सुद्धा अत्यंत कळीचे बनले आहे. यामुळे जलचर आणि पक्ष्यांवर विपरीत परिणाम होत आहे. आजच्या वेगवान शहरीकरणाच्या युगात अशा नैसर्गिक संपत्तीचे जतन करणे ही काळाची गरज आहे. शासन, स्थानिक समाज आणि पर्यटक यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य भविष्यातही ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हणून ओळखले जाईल, यात शंका नाही.

कसे जाल?
रस्ते मार्गाने
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य नाशिकपासून सुमारे ४०-४५ किमी अंतरावर आहे.
नाशिक → निफाडमार्गे → अभयारण्य
पुणे पासून सुमारे २१०-२२० किमी
मुंबई पासून सुमारे १८०-२०० किमी
पुणे/मुंबईहून नाशिकपर्यंत राष्ट्रीय महामार्गाने (NH-160/NH-60) सहज पोहोचता येते. नाशिकहून खासगी वाहन, टॅक्सी किंवा स्थानिक बसने अभयारण्य गाठता येते.

रेल्वे मार्गाने
सर्वात जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक: नाशिक रोड रेल्वे स्थानक
हे स्थानक भारतातील प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे. स्थानकावरून अभयारण्य सुमारे ३५-४० किमी अंतरावर असून, टॅक्सी किंवा बस उपलब्ध असतात.
जवळचे छोटे रेल्वे स्थानक:
निफाड रेल्वे स्थानक (अभयारण्याजवळ, पण मर्यादित गाड्या)

हवाई मार्गाने
सर्वात जवळचे विमानतळ: ओझर विमानतळ (सुमारे २५-३० किमी)
हे विमानतळ काही शहरांशी जोडलेला आहे.
पर्यायी मोठे विमानतळ:
मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (सुमारे १८०-२०० किमी)
पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (सुमारे २२० किमी)
या विमानतळांवरून नाशिकपर्यंत रस्ते किंवा रेल्वेने सहज पोहोचता येते.

(पुढील भागात – अनेर डॅम पक्षी अभयारण्य)