यापुढे युद्धात नैतिकता असणार? (नवशक्ति)

अमेरिकेत सध्या जे काही घडतंय ते भयानकच आहे. युद्धात सरसकटपणे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) वापरण्याचा ट्रम्प यांचा आग्रह आहे. मात्र, अँथ्रोपिक कंपनीने त्यास विरोध केला आहे. कशासाठी?

भावेश ब्राह्मणकर

एकविसाव्या शतकात तंत्रज्ञान हे केवळ प्रगतीचे साधन राहिले नसून ते सत्तेच्या संघर्षाचे मुख्य रणांगण बनले आहे. खासकरून अमेरिकेत जे द्वंद उभे राहिले आहे ते काळजीत टाकणारेच आहे. 'अँथ्रोपिक' ही अमेरिकेतील आघाडीची एआय कंपनी आहे. आणि याच कंपनीची सेवा अमेरिकन संरक्षण मंत्रालय (पेंटागॉन) वापरते. मात्र, पेंटागॉन आणि अँथ्रोपिक यांच्यात जोरदार खटके उडले आहेत. त्यामुळे अभूतपूर्व संघर्ष पाहायला मिळत आहे. विशेष म्हणजे, तो केवळ एका करारापुरता मर्यादित नाही. तर तो मानवी मूल्ये आणि युद्धातील तांत्रिक वर्चस्व यांच्यातील आहे. ‘न्यूयॉर्क टाइम्स’ने प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तानुसार, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अँथ्रोपिकच्या तंत्रज्ञानाचा वापर तातडीने थांबवण्याचे आदेश दिले आहेत, ज्यामुळे सिलिकॉन व्हॅली आणि वॉशिंग्टन यांच्यातील दरी आता स्पष्टपणे समोर आली आहे.

अँथ्रोपिक ही कंपनी तिच्या 'क्लॉड' या एआय मॉडेलसाठी ओळखली जाते. क्लॉड हे मॉडेल टेक्स्ट समजून घेते, प्रश्नांना उत्तर देते, माहिती संश्लेषित करते आणि कित्येक गोष्टींमध्ये मानवी सहाय्य करते. ते चॅटजिपीटी सारखेच आहे, पण काही बाबतीत वेगळ्या नियमांखाली बनवलेलं आहे. एआय म्हणजे कंप्युटर प्रोग्राम ज्याला स्वतः विचार करण्याचे किंवा निर्णय घेण्याचे लहान-मोठे सामर्थ्य असते, पण हे मानवी बुद्धिमत्तेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र नाही. आजही एआयचे निर्णय मानवी काळजी, नियम आणि जबाबदारीखाली ठेवले जातात. कंपनी सुरुवातीपासूनच 'सेफ्टी-फर्स्ट' (सुरक्षिततेला प्राधान्य) या भूमिकेवर ठाम आहे. वादाची ठिणगी तेव्हा पडली जेव्हा पेंटागॉनने अँथ्रोपिककडे त्यांच्या तंत्रज्ञानाचा 'सर्व कायदेशीर कारणांसाठी' विनाअट वापर करण्याची मागणी केली. यामध्ये प्रामुख्याने दोन गोष्टींचा समावेश होता: पूर्णपणे स्वायत्त लष्करी शस्त्रे (Autonomous Weapons) आणि अमेरिकन नागरिकांवर मोठ्या प्रमाणावर पाळत ठेवणे (Mass Surveillance).

अँथ्रोपिकने क्लॉडचा वापर सुरुवातीला काही लष्करी कामांसाठी केला होता आणि तो पेंटागॉनच्या अनेक कामांमध्ये मदत करत होता. युद्धात माहिती पाहणे, विश्लेषण करणे, सिम्युलेशन करणे आणि निर्णय-सहाय्य यासारखी कामे एआय खूप वेगाने करू शकते. पण नंतर, जेव्हा पेंटागॉनने अँथ्रोपिकला आग्रह केला की, एआयला अधिक स्वातंत्र्याने युद्धातील निर्णयांसाठी वापरू द्या, कोणतेही बंधन न ठेवता, तेव्हा मोठा वाद सुरु झाला. घरगुती नागरिकांचा मोठ्या प्रमाणावर डेटा वापरून त्यांची माहिती गोळा करण्याने नागरिकांच्या हक्कांवर प्रश्न उठू शकतो, असे कंपनीचे म्हणणे आहे. अँथ्रोपिकचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी डारियो अमोदेई यांनी या अटी मान्य करण्यास स्पष्ट नकार दिला. त्यांच्या मते, "एआय प्रणाली अजूनही इतकी विश्वासार्ह झालेली नाही की तिने मानवी हस्तक्षेपाशिवाय कोणाचा जीव घ्यावा की नाही, याचा निर्णय घ्यावा. तसेच, आम्ही देशाच्या संरक्षणासाठी तंत्रज्ञान देण्यास तयार आहोत, पण मानवी मूल्ये गहाण ठेवून नाही", असे अमोदेई यांनी ठासून सांगितले आहे. एआयचा वापर संरक्षणात्मक कामांसाठी किंवा डेटा विश्लेषणासाठी करण्यास त्यांची हरकत नाही, परंतु स्वायत्त शस्त्र प्रणाली विकसित करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान देणे त्यांच्या नैतिक मूल्यांच्या विरोधात आहे.

राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी या प्रकरणाला राजकीय वळण दिले आहे. त्यांनी अँथ्रोपिकला 'लेफ्टविंग नट जॉब्स' (डाव्या विचारसरणीचे वेडे) असे संबोधून त्यांच्यावर अमेरिकेच्या सुरक्षेशी खेळ करीत असल्याचा आरोप केला आहे. तसेच राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प आणि संरक्षण विभागाने अँथ्रोपिकच्या या भूमिकेला 'राष्ट्रीय सुरक्षेत अडथळा' असल्याचे म्हटले आहे. पेंटागॉनच्या मते, जर अमेरिकन कंपन्यांनी हे तंत्रज्ञान लष्कराला दिले नाही, तर चीन आणि रशिया या शर्यतीत पुढे निघून जातील. ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार, अँथ्रोपिकला पुरवठा साखळीसाठी धोका (सप्लाय चेन रिस्क) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. हे लेबल सामान्यतः केवळ शत्रू राष्ट्रांतील कंपन्यांना दिले जाते.

पेंटागॉनने म्हटलं की, “आम्हाला सर्व कायदेशीर वापरासाठी एआयची मुभा हवी आहे”. याचा अर्थ असा की, संवेदनशील असलं तरीही सरकार एआयचा वापर बिनबोभाट करू शकेल. युद्ध आणि सुरक्षा क्षेत्रात एआयची पूर्ण क्षमता मिळवणे आवश्यक आहे, आणि त्याला कंपनीने मर्यादा लावू नयेत. पेंटागॉनच्या अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, ते स्वयंचलित हत्या करणारे शस्त्रे बनवण्याची किंवा नागरिकांना नजर ठेवण्याची इच्छा ठेवत नाहीत, पण एआयचा वापर ‘सर्व कायदेशीर कामे’ करण्यासाठी हवा आहे. पेंटागॉनचे प्रवक्ते सीन पार्नेल यांनी इशारा दिला की, "कोणतीही खाजगी कंपनी लष्कराला युद्ध कसे लढावे हे शिकवू शकत नाही." प्रशासनाने अँथ्रोपिकला सहा महिन्यांचा अवधी दिला असून, या काळात त्यांनी लष्करी मागण्या मान्य न केल्यास त्यांच्यावर गंभीर दिवाणी आणि फौजदारी कारवाई करण्याची धमकीही दिली आहे.

अँथ्रोपिकने नकार दिल्यानंतर काही तासांतच 'ओपन-एआय' या प्रतिस्पर्धी कंपनीने पेंटागॉनशी हातमिळवणी केली. ओपन एआयचे प्रमुख सॅम ऑल्टमन यांनी जाहीर केले की, त्यांची कंपनी वर्गीकृत लष्करी नेटवर्कवर एआय पुरवण्यासाठी तयार आहे. जरी आपण सुरक्षा नियमांचे पालन करू असे ऑल्टमन यांनी म्हटले असले तरी, ज्या वेगाने हा करार झाला, त्यावरून असा प्रश्न उपस्थित होतो की, एआय कंपन्यांमध्ये बाजारपेठेतील वर्चस्वासाठी नैतिकतेशी तडजोड करण्याची स्पर्धा सुरू झाली आहे का?

हा वाद अशा वेळी समोर आला आहे जेव्हा अमेरिकेने इराणमधील हल्ल्यात आणि व्हेनेझुएलातील कारवाईत 'क्लॉड'चा वापर केल्याचे वृत्त 'वॉल स्ट्रीट जर्नल'ने दिले आहे. जरी अँथ्रोपिकने हे नाकारले असले तरी, युद्धभूमीवर एआयची उपयुक्तता सिद्ध झाली आहे. पण प्रश्न हा आहे की, जर एआयने चुकीचा निर्णय घेतला आणि त्यात निष्पाप नागरिक मारले गेले, तर त्याची जबाबदारी कोणाची?

पेंटागॉनचे म्हणणे आहे की एआयमुळे युद्धात अचूकता येईल आणि सैनिकांचे प्राण वाचतील. मात्र, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ञांचे मत आहे की 'हॅलुसिनेशन' (एआयने चुकीची माहिती खरी मानणे) ही एआयमधील मोठी त्रुटी आहे. युद्धाच्या मैदानात अशी छोटी चूकही मोठ्या नरसंहाराला कारणीभूत ठरू शकते. हा वाद केवळ एका करारापुरता मर्यादित नाही, तर तो 'एआयचे युद्धभूमीवरील नियंत्रण' कोणाकडे असावे, या मूलभूत प्रश्नाशी संबंधित आहे. जर एखाद्या एआय प्रणालीने चुकीचा निर्णय घेतला, तर त्याची जबाबदारी कोणाची? अँथ्रोपिकने घेतलेली भूमिका ही एआय सुरक्षिततेच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानले जात असले तरी, सरकारी दबावापुढे ती किती काळ टिकेल, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. हा संघर्ष दर्शवतो की येणाऱ्या काळात युद्धे केवळ शस्त्रांनी नाही, तर कोडिंग आणि अल्गोरिदमच्या जोरावर लढली जातील, जिथे नैतिकता आणि सामर्थ्य यांचा मोठा संघर्ष पाहायला मिळेल. हा वाद फक्त एका कंपनी आणि सरकारचा संघर्ष नाही तर तो भविष्याच्या एआय आधारित युद्ध, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि मानवी निर्णयांच्या सीमांवर एक मोठी परीक्षा आहे. अँथ्रोपिक म्हणते की, तंत्रज्ञान अद्याप इतकं विश्वासार्ह नाही की ते युद्धातील जीवन-मृत्यू निर्णय घेऊ शकतं, आणि तंत्रज्ञान हक्कांचे उल्लंघन करू नये. पेंटागॉन म्हणतो की, राष्ट्राची सुरक्षा सर्वात महत्वाची आहे आणि एआयला ज्यामध्ये वापर आवश्यक ते सर्व कायदेशीर कामांमध्ये वापरणं हवं. यातून पुढे येणारे परिणाम आणि निर्णय एआय आणि मानवतेच्या भविष्यात एक मोठा ठसा उमटवतील.

अँथ्रोपिक आणि पेंटागॉनमधील हा संघर्ष येणाऱ्या अनेक वर्षांपर्यंत चर्चेत राहील. हे केवळ एका सॉफ्टवेअरबद्दल नाही, तर मानवी भविष्याच्या नियंत्रणाबद्दल आहे. जर तंत्रज्ञान कंपन्यांनी लष्कराच्या प्रत्येक मागणीला होकार दिला, तर आपण एका अशा जगाकडे जाऊ जिथे मशीन माणसांचे नशीब ठरवतील. आणि जर कंपन्यांनी अडवणूक केली, तर राष्ट्रीय सुरक्षेचे काय? आज अँथ्रोपिक एकाकी पडल्यासारखी वाटत असली तरी, त्यांनी घेतलेली नैतिक भूमिका भविष्यात एआय एथिक्ससाठी एक मैलाचा दगड ठरू शकते. लोकशाही देशांनी तंत्रज्ञान आणि लष्करी सामर्थ्य यांच्यात संतुलन राखण्याची गरज आहे, अन्यथा आपण तयार केलेले तंत्रज्ञानच आपल्या विनाशाचे कारण ठरेल.