हिवाळी ऑलिंपिकचे अस्तित्वच संकटात (दै. सामना उत्सव पुरवणी)

दर चार वर्षांनी भरणारा हा जागतिक महोत्सव हवामान बदलामुळे चांगलाच खिंडीत सापडला आहे. इटलीत नुकत्याच झालेल्या या स्पर्धांमध्ये त्याची प्रचिती आली. आगामी काही वर्षात या स्पर्धा होतील की नाही? अशी शंका आहे.

भावेश ब्राह्मणकर

खेळ आणि निसर्ग यांचे नाते अतूट आहे, विशेषतः हिवाळी ऑलिंपिकच्या बाबतीत. उंच डोंगररांगा, गोठवणारी थंडी आणि चकाकणारा नैसर्गिक पांढराशुभ्र बर्फ हे या खेळांचे मुख्य आकर्षण असते. यंदा इटलीच्या मिलान-कोर्टिना येथे २ ते २२ फेब्रुवारी दरम्यान हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धा झाल्या. यानिमित्ताने गंभीर वास्तव समोर आले आहे. वाढत्या जागतिक तापमानामुळे आता हिवाळी ऑलिंपिकचे अस्तित्वच धोक्यात आले आहे. 'बीबीसी फ्युचर', 'टाइम' आणि 'वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम' यांच्या अहवालांनुसार, भविष्यात हिवाळी खेळ खेळणे अधिक कठीण होणार असून, नैसर्गिक बर्फाची जागा आता 'कृत्रिम बर्फा'ने घेतली आहे. हिवाळी ऑलिंपिक ही बर्फ आणि हिमावर खेळल्या जाणाऱ्या क्रीडा प्रकारांची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा असून ती आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समितीकडून आयोजित केली जाते.

पहिली हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धा १९२४ साली चामोनिक्स येथे झाली. त्यात १६ देशांनी सहभाग घेतला. त्या स्पर्धेचे अधिकृत नाव होते आंतरराष्ट्रीय हिवाळी क्रीडा सप्ताह. नंतर ऑलिंपिक समितीने तिला पहिल्या हिवाळी ऑलिंपिकचा दर्जा दिला. प्रारंभी स्कीइंग, फिगर स्केटिंग, आइस हॉकी, बॉबस्लेड यांसारखे खेळ होते. विशेष म्हणजे, फिगर स्केटिंग आणि आइस हॉकी हे खेळ १९०८ आणि १९२० च्या उन्हाळी ऑलिंपिकमध्येही झाले होते. नंतर ते हिवाळी स्पर्धांचा भाग बनले. १९२४ नंतर हिवाळी ऑलिंपिक दर चार वर्षांनी आयोजित होऊ लागले. दुसऱ्या महायुद्धामुळे १९४० आणि १९४४ मधील स्पर्धा रद्द करण्यात आल्या. १९४८ मध्ये पुन्हा स्पर्धा सुरू झाल्या. कालांतराने सहभागी देशांची संख्या आणि खेळांची विविधता वाढत गेली. १९६० च्या दशकानंतर टेलिव्हिजन प्रसारणामुळे हिवाळी ऑलिंपिकची लोकप्रियता मोठ्या प्रमाणात वाढली. १९९४ पासून हिवाळी आणि उन्हाळी ऑलिंपिक दोन वर्षांच्या अंतराने आयोजित होऊ लागले. २०१४ मध्ये सोची येथे झालेल्या स्पर्धा या इतिहासातील सर्वात खर्चिक मानल्या गेल्या. २०२२ मध्ये बीजिंग येथे हिवाळी ऑलिंपिक झाले. हिवाळी आणि उन्हाळी असे दोन्ही ऑलिंपिक आयोजित करणारे बीजिंग हे पहिले शहर ठरले.

आज हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये स्कीइंगच्या विविध प्रकारांपासून स्नोबोर्डिंग, बायथलॉन, कर्लिंग, ल्यूज यांसारखे अनेक आधुनिक खेळ समाविष्ट आहेत. नवीन पिढीला आकर्षित करण्यासाठी मिश्र स्पर्धा आणि अॅक्शन-आधारित खेळांचा समावेश करण्यात आला आहे. अलीकडच्या काळात हवामान बदल, नैसर्गिक बर्फाची कमतरता आणि कृत्रिम बर्फावर वाढते अवलंबित्व ही मोठी आव्हाने ठरत आहेत. त्यामुळे भविष्यात हिवाळी ऑलिंपिकच्या आयोजन पद्धतीत बदल अपेक्षित आहेत. हिवाळी ऑलिंपिकचा इतिहास हा केवळ क्रीडा स्पर्धेचा नाही, तर तांत्रिक प्रगती, जागतिक राजकारण, माध्यम क्रांती आणि बदलत्या हवामानाच्या परिणामांचा साक्षीदार आहे. १९२४ मधील छोट्या स्वरूपातील स्पर्धेतून आजच्या भव्य जागतिक उत्सवापर्यंतचा हा प्रवास अत्यंत प्रेरणादायी मानला जातो.

हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये सहभागी होणाऱ्या खेळाडूंना आता केवळ प्रतिस्पर्ध्यांशीच नाही, तर अनपेक्षित हवामानाशीही लढावे लागत आहे. पूर्वी हिवाळी खेळांच्या ठिकाणी कडाक्याची थंडी असायची, ज्यामुळे बर्फाचा पृष्ठभाग कडक आणि स्थिर राहायचा. मात्र, आता तापमानात होणाऱ्या वाढीमुळे बर्फ मऊ (Slushy) होत आहे. जेव्हा बर्फ मऊ होतो, तेव्हा स्किईंग किंवा स्नोबोर्डिंग करणाऱ्या खेळाडूंना वेग राखणे कठीण जाते. इतकेच नाही तर, मऊ बर्फामुळे खेळाडूंचा तोल जाण्याची आणि गंभीर दुखापत होण्याची शक्यता कैक पटीने वाढली आहे. खेळाडूंना आता सरावासाठी सुरक्षित जागा शोधणे कठीण होत असून, अनेक पारंपरिक सराव केंद्रे बर्फाअभावी बंद पडत आहेत.

२०२२ च्या बीजिंग हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये जवळपास १०० टक्के कृत्रिम बर्फाचा वापर करण्यात आला होता. २०२६ च्या इटलीतील खेळांमध्येही हीच परिस्थिती पाहायला मिळत आहे. नैसर्गिक बर्फाची कमतरता भरून काढण्यासाठी 'स्नो गन्स'च्या साहाय्याने बर्फ तयार केला जातो. कृत्रिम बर्फ तयार करण्यासाठी लाखो गॅलन पाण्याची गरज असते. ज्या भागात आधीच पाण्याची टंचाई आहे, तिथे हा पाण्याचा वापर स्थानिक पर्यावरणावर ताण निर्माण करतो. शिवाय पाण्याचे बर्फात रूपांतर करण्यासाठी काही वेळा विशिष्ट रसायने मिसळली जातात, जी वितळल्यानंतर जमिनीतील माती आणि वनस्पतींसाठी घातक ठरू शकतात. त्याचबरोबर बर्फ तयार करणाऱ्या मशिन चालवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात वीज लागते, ज्यामुळे कार्बन उत्सर्जन वाढते. म्हणजेच, ज्या हवामान बदलामुळे बर्फ कमी झाला आहे, तोच हवामान बदल या प्रक्रियेमुळे अधिक तीव्र होण्याची भीती आहे.

इंटरनॅशनल ऑलिंपिक कमिटी समोर सर्वात मोठे आव्हान हे आहे की, हिवाळी ऑलिंपिक आयोजित करण्यासाठी योग्य शहरेच उरलेली नाहीत. एका अभ्यासानुसार, जर कार्बन उत्सर्जनाचा वेग असाच राहिला, तर २१ व्या शतकाच्या अखेरीस पूर्वी हिवाळी ऑलिंपिक आयोजित केलेल्या २१ शहरांपैकी केवळ एकच शहर (सप्पोरो, जपान) खेळ आयोजित करण्यास सक्षम असेल. युरोपातील अनेक प्रसिद्ध स्किईंग डेस्टिनेशन्स आता नैसर्गिक बर्फासाठी आसुसलेली आहेत.

हिवाळी ऑलिंपिक केवळ खेळांपुरते मर्यादित नसते, तर त्यावर त्या देशाची अर्थव्यवस्था आणि पर्यटन अवलंबून असते. इटलीसारख्या देशांसाठी हिवाळी पर्यटन हा उत्पन्नाचा मोठा स्रोत आहे. मात्र, बर्फाच्या कमतरतेमुळे स्की रिसॉर्ट्सना आता कृत्रिम बर्फावर कोट्यवधी रुपये खर्च करावे लागत आहेत. यामुळे खेळांचे आयोजन करणे दिवसेंदिवस महागडे होत चालले आहे. सामान्यांसाठी हे खेळ पाहणे किंवा त्यात सहभागी होणे खर्चिक बनत आहे. 'वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम'च्या मते, आता केवळ खेळ वाचवून चालणार नाही, तर पर्यावरणाशी जुळवून घेणे आवश्यक आहे. जसे की, सौर आणि पवन ऊर्जेवर चालणारी बर्फ बनवणारी यंत्रे वापरणे. बर्फ वितळल्यानंतर ते पाणी पुन्हा साठवून पुढील वापरासाठी सुरक्षित ठेवणे. खेळांच्या तारखांमध्ये बदल करून, ज्या काळात थंडी सर्वाधिक असते, अशाच वेळी स्पर्धा आयोजित करणे. हे करता येऊ शकते.

जेव्हा नैसर्गिक बर्फ नसतो, तेव्हा खेळाडूंना एका अरुंद 'बर्फाच्या पट्टीवर' खेळावे लागते, ज्याच्या आजूबाजूला केवळ दगड किंवा माती असते. अशा परिस्थितीत थोडीही चूक जीवघेणी ठरू शकते. यामुळे खेळाडूंमध्ये मानसिक दडपण वाढत आहे. अनेक व्यावसायिक खेळाडूंनी आता हवामान बदलाच्या विरोधात आवाज उठवण्यास सुरुवात केली आहे, कारण त्यांचे भविष्य या खेळांशी जोडलेले आहे. हिवाळी ऑलिंपिकचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आता केवळ तंत्रज्ञान पुरेसे नाही, तर जागतिक स्तरावर हवामान बदलाच्या विरोधात ठोस पावले उचलणे गरजेचे आहे. २०२६ चे मिलान-कोर्टिना ऑलिंपिक हे जगासाठी एक धोक्याची घंटा समजले गेले. जर आपण निसर्गाचे संतुलन राखण्यात अपयशी ठरलो, तर कदाचित भविष्यातील पिढ्यांना 'हिवाळी ऑलिंपिक' हे केवळ इतिहासाच्या पुस्तकात किंवा इनडोअर स्टेडियममध्येच पाहायला मिळेल. निसर्गाच्या लहरीपणापुढे मानवी तंत्रज्ञान किती काळ टिकणार, हाच खरा प्रश्न आहे. हिवाळी खेळ वाचवणे म्हणजे केवळ बर्फ वाचवणे नव्हे, तर आपल्या पृथ्वीचे थंड राहणे सुनिश्चित करणे असेच आहे.